Буряад-монгол зурхай ноябриин 20-hоо 26 болотор
Ниигэм
20 nov
Үргэн Түгнын Батанайдаа
Олон-Шэбэр тоонтодомнай
Үнгын сэсэг һалбаржа,
Ая гангаар анхилжа,
Аянай шубууд жэргэнэ...
Иигэжэ нютагаймнай шүлэгшэн, Хүсөөтэдэ олон жэлдэ парторгоор хүдэлһэн хүндэтэ хүнүүдэймнай нэгэн Цырен-Дондок Батуевич Жамсаранов бэшэнэ. Иимэл һайхан нютагта 1953 оной майн 10-да, байгаалиин бадаржа байһан хабарай сагта, манай үетэн басаган Нина Гомбожаповна Эрдынеева алтан дэлхэйдэ түрэһэн. Ажалай ба дайнай ветеран Гомбожап Эрдынеевич Эрдынеев Дашима Дондоковна Дашибылова хоёрой гэр бүлэдэ 3-дахи үри боложо, Олон-Шэбэртэдэ (мүнөө тэндэ Сагаан-Нуур тосхон оршоно) мүндэлһэн.
Байгша һарын 7-8-да Улаан-Үдэ хотодо Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй зууршалгаар Засагай газарай талаһаа грант шүүгдэжэ, Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай, Улас түрын «Бэлиг» түбэй, Буряадай Үндэһэтэнэй улас түрын 1-дэхи лицей-интернадай габшагай оролдолгоор анха түрүүшынхиеэ «Арадай багша» гэһэн мүрысөөн үнгэргэгдэбэ.
«Эрдэм бэлигтэй болоходоо,
Эльгэ нимгэнээр хүндэ ханда»
Ринчин Номтоев-
уран зохёолшо, эрдэмтэ лама, оршуулагша.
Уужам Буряад ороноймнай олон нютагуудай нэгэниинь болохо - түхэреэн сагаан Түгнэ талын Нарhата нютагта түрэhэн Баясхалан амбай тухай хүн зондо хөөрэхэ хүсэл байна. Баясхалан Цыбикович Бальжинимаев үнэр баян Бальжинимаев Цыбик Дугарович Ошорова Галина Лопсоновна хоёрой бүлэдэ наймадахи үри боложо түрэhэн. Угаа үргэлжэлүүлхэ хүбүүн үри түрөө. Баясхалан Цыбиковичнай юhэн эгэшэ дүүнэртэй.
Ц. Сампиловай нэрэмжэтэ уран һайханай музейдэ «Порталы» гэжэ нэрэтэй харалга-дэлгэсэ ажаллажа эхилбэ. Уран зураашан Александр Ишигеновэй олон жэлэй туршада бүтээһэн ажалнууд нютагайнгаа харагшадта анха түрүүшынхиеэ дурадхагдаба гээшэ. Улаан-Үдэ хотодо түрэһэн, хүн боложо хүдэржэһэн Александр Ишигенов мүнөө Санкт-Петербург хотодо ажаһуудаг, дэлхэй дүүрэн суутай Мариинскэ театрта уран зураашанаар ажалладаг юм. Түрэл нютагтаа эмхидхэһэн харалгадань биирэ нэгэтэн, түрэл гаралнуудынь болон дүтынь нүхэдынь сугларба.
Үнгэрһэн зунай август һарын 16-ай үдэр манай олониитын соёлой бүлгэм байгуулагдаһаар 10 жэл болобо. Эды шэнээн хугасаада Бэшүүрэй аймагай Шэбэртэ нютагта «Ая гангын орон» гэжэ нэрлэгдэһэн ТОС-ой ба нютагаархидай, Дондог Улзытуевай түрэл садангуудай хүсэ шадалаар музей-бууса ажалаа ябуулан байна. Буряад-Монгол талын шэмэг болохо аятай хангалтайхан ая ганга сэсэгэй нэрэ эмхи байгуулгадаа шэбэртээрхин шэлэн абаһан юм.
Һургуулияа дүүргээд, ажабайдалай харгыда холо саашаа ошохо бүреэ эдир залуу наһанда нүлөөлһэн зоной, илангаяа багшанарай шэг шарай, абари зан, хэлэһэн үгэнүүд, харуулһан жэшээнь шэнээр сэгнэгдэдэг юм. Борожоһон, хүдэржэһэн наһанай эрмэгһээ шэртэхэдэ, тад ондоогоор харагдадаг байна даа. Мүнөө сониной уншагшадтай минии түрэл Мужыхын дунда һургуули ямархуугаар ухаан бодолдомни үлөө гээшэб гэжэ хубаалдаһуу…
Түрэл хэлэнэймнай габшагай һарын баярай үдэшэдэ жэлэй туршада хэһэн ажалай дүн согсологдодог. Аялгата һайхан буряад хэлэнэйнгээ хүгжэн һалбарха хэрэгтэ горитой хубитаяа оруулһан зоноо урмашуулдаг, Буряад Уласай Толгойлогшын зарлаһан «Үндэһэн хэлэнэй үлзы хэшэг» мүрысөөндэ шалгарһан эрхимүүдээ шагнадаг һайхан заншалтай. Хурамхаанай аймагай Арзгун нютагай, Н. Дамдиновай нэрэмжэтэ Гааргын дунда һургуулиин 11-дэхи ангиин һурагша Дулгар Матанова тус мүрысөөнэй «Эрхим һурагша» гэһэн шэглэлээр хабаадахадаа, шангай 3-дахи һуурида гаража шадаһан байна.
Замбал Владимирович Санжиев, регионой Политическэ зүблэлэй президиумэй гэшүүн, «Нэгэдэһэн Россиин Залуу гварди» гэһэн Бүхэроссиин ниитын эмхиин Буряадай региональна таһагай хүтэлбэрилэгшэ, Буряад Уласай Арадай Хуралай Залуушуулай дээдын зургаанай таһагай гэшүүн, мүнөө үе сагай эрхим түрүү залуушуулай нэгэн, үргэн ехэ, эдэбхитэй ажал хүдэлмэринүүдээрээ омогорхуулдаг.
Түрэлхи буряад хэлэмнай шахардуу байдалда оронхой гэжэ hүүлэй жэлнүүдтэ элдэб ендэр дээрэhээ оло дахин хэлэгдэжэл байдаг. Зүгөөр түрэлхи хэлэеэ мэдэхэгүй зоной тоо, илангаяа үхибүүдэй тоо эрид доошолоо. Тиимэhээ Буряад Уласта буряад хэлэнэй габшагай һара тон ехэ удха шанартай үйлэ хэрэг болонхой.
Буряад ороной хүдөө ажахын ажалшад Улаан-Үдэдэ сугларжа, үүлтэртэ адуу мал үсхэбэрилхэ талаар дүй дүршэлөөрөө андалдаба.
Багшын ажал хүшэрхэншье һаа, хүндэтэй. Хүн бүхэн багша болоод орхихогүй. Эдирхэн хүүгэдые һургахын түлөө хүн гээшэ саанаһаа табисууртай байха ёһотой бшуу. Илангаяа мүнөө сагта залуушуул ехэ һургуулида багшын мэргэжэл шудалжа гараашье һаа, хүдэлхэеэ яаранагүй.
Буряад яһанай яһала олон зон Монгол орондо ажаһуудаг гэжэ мэдээжэ. Тэндэ һүүлшын удаа 2010 ондо хүн зоной тоо бүридхэл хэгдэһэнэйнь ёһоор, 45 087 буряад хүн амидаржа байгаа. Энэнь Монголой ниитэ ажаһуугшадай оройдоол 1,5% бүридүүлнэ. Теэд аяар холын 1923 оной байдалаар 11 353 буряадууд албан ёһоор Монгол ороной харьяатан болохо хүсэл гаргаһан байгаа гэжэ эрдэмтэн Аюушын Оюунтунгалаг ”Монгол Улсын буриадууд” (Улаан- Баатар, 2008 он) гэһэн ном соогоо бэшэнэ. Тиигэжэ эдэ тоонуудые үрэжүүлжэ-хубаажа үзэхэдэ, 90-ээд жэл соо Монголой буряадуудай тоо дүрбэ дахин дээшэлээ гэһэн дүн гаража ерэбэ. Теэд хэды үсөөншье һаа, буряадууднай амидаралай алишье һалбарида амжалта гарган ажалладаг юм. Түрэ засагта алба хэхэдээшье, олзын хэрэг эрхилхэдээшье, хүдөө ажахыда хүдэлхэдөөшье, ажалша бүхэриг абаритай, залан шууд зантай гэжэ суурхадаг. Эгээл иимэ нэгэ буряад үбгэн тухай зураглал «Буряад үнэн» сониноймнай хаягаар ерэбэ. 100 наһанайнгаа богоһо дээрэ зогсоһон Жүгдэрэй Дугарсүрэн абынгаа намтар басаганиинь бэшэжэ эльгээгээ. Тэрээнииень уншагшадайнгаа һонорто хүргэхэ зуураа, алибаа арадай юрэнхы түүхые хүнүүдэй намтараар дамжан бүридхэхэ арга байдаг гэжэ һануулая. Гурбан гүрэндэ түбхинэһэн буряадуудаймнай түүхэдэ сагаан толбонууд үсөөн бэшэ. Тиимэһээ үндэр наһатайшуулайнгаа намтар түүхэ шудалха, дурсалгануудыень хадуужа абаха, мүн тэдэнииень улам саашань дамжуулан хөөрэхэ гээшэ шухала гэжэ тэмдэглэлтэй.
Сэлэнгын аймагай байгуулагдаhаар 100 жэлэй ойн баярай хэмжээн соо Цайдам нютагай гэгээн түрэлтэ X-дугаар хамба лама Дампил Гомбоевто зорюулhан хүнгэн атлетикээр урилдаан байгша оной октябриин 21-дэ эмхидхэгдэнэ.
Уран хэлэн - нагасаhaa,
Уран гар - эсэгэhээ,
Ухаан бодол - гэртэхинhээ,
Урма баяр - хүүгэдhээ,
Ута наhaн - буянhaa,
Ажабайдал – нүхэрhөө
гэһэн арадаймнай сэсэн мэргэн үгэнүүд тон зүб. Он жэлнүүдэй ошохо бүри аба эжын һургаал заабаринууд улам һайнаар ойлгогдодог, сэгнэгдэдэг.
Үшөө харуулха
