Үнэн түүхэ үгүүлэе

- 1994 ондо та Дадал һомоной засаг дарга байгаат. Тиимэһээ түрүүшын «Алтаргана» наадан танай хабаадалгүйгөөр үнгэрөөгүй гэжэ ойлгосотой.

- Тиимэ-э. Нэн түрүүн тэрэ үе тухай хэлээ һаа, зүб байха гэжэ һананаб. 1990-ээд оной эхеэр Зүблэлтэ гүрэн задаран һандараа. Тэрэ үедэ Монголдомнайшье «дээдын засаг арад зоной гарта» гэжэ зарлагдажа, гүрэмнай жэнхэни удхаараа бэеэ даажа, тусгаар тогтоһон. Социализмын үедэ шажан мүргэлэй, үндэһэтэнэй ёһо заншалай асуудал хаалтатай байһан. 1990-ээд оной эхеэр лэ эдэ бүхы юумэн эли боложо, монголшуудай, тэрэ тоодо буряадуудай, үндэһэнэй үзэл бодол һэргэжэ эхилээ. Буряадууднай дэлхэйн гурба-дүрбэн гүрэндэ таража һуурижаһан ха юм даа. Хуби заяанайнгаа эрхээр иигэжэ ондо ондоо тээ түбхинэһэн арад түмэн соёлоо, зан заншалаа һэргээжэ, хойшо үедөө үлөөхэ гэһэн эрмэлзэлтэй байһан.

- Монгол гараһан буряадууднай нилээд хашуулһан гэжэ мэдээжэ. Тиимэһээ «буряадби» гэжэ өөрыгөө нэрлэхэеэ, буряадаараа дуугархаяа айха сагуудшье болоһон. Энээнһээ улам ёһо заншал, хэлэ яряан алдагдаһан лэ байгаа аабза.

- Монголой буряадууд репрессидэ нилээд хосорһон. Чойбалсанай гараар 1932 онһоо 1938 он болотор хэлмэгдүүлэлтэ (хашалган хамалган) боложо үнгэрһэн. Манай Дадал һомон мүнөө 2500 хүнтэй. Харин 1930-аад ондо 600 эрэшүүлээ репрессидэ алдаһан байнабди. Тэрэ үеын зон нилээд зобожо зүдэрһэншье һаа, өөһэдынгөө соёл, ёһо заншал абажа үлөөжэ шадаһан. Харин залуу үемнай эдэ бүгэдэеэ орхихо, мартаха туйлдаа хүрэжэ байһан. Залуушуулаа буряадаараа хүмүүжүүлхэ, эсэгэ үбгэдэйнгээ һайн һайхан шанар шэнжэ хойшо үедөө дамжуулха гэһэн зорилго гаража ерэһэн. Тиимэ ушарһаа тэрэ үедэ манай Хэнтэй аймагай засаг дарга Балдан-Доржо, соёлой ажалшад Мүнхэ-Жаргал, Дулма-Жаб гэгшэд хөөрэлдөөд, Чингис хаанай түрэһэн нютагта буряад угсаатанай ажабайдал харуулһан юумэ хэхэ гэжэ шиидэһэн байна. 1993 оной хуушаар иигэжэ хөөрэлдөөд, 1994 оной эхеэр түсэб табяад, Соёлой яаманда ябуулһан. Тэрэ үедэ соёлой сайд Намбарын Энхбаяр байгаа. Эжынь манай нютагай юм. Тиигэжэ тэндэһээ зүбшөөл абаад, 6-дахи һарын 12-13-да манай нютагта анха түрүүшын «Алтаргана» гэжэ нэрэтэй буряад наадан үнгэргэгдэһэн.

- Ехэл хэрэгэй эхин табигдаһан болонол даа. Түрүүшын наада эмхидхэжэ байхадаа, сэдьхэлдээ ямар мэдэрэлэй түрэжэ байһые һанаа ёһотойт.

- Һанаа ааб даа. Улаан-Баатарһаа гушаад хүн ерээ. Хүршэ һомонуудһаа хэдэн дуушад сугларжа, зохёолой болон арадай дуугаар хубааржа мүрысөө. Энээниие үнгэргэхэдэ, Монгол телевидениин «Хөгжмийн өв сан» дамжуулга, Хэнтэй аймагай арадай дуу, хатарай бүлгэмэй хүгжэмшэд бидэниие дэмжэһэн. Арадай аман зохёол шэнжэлэгшэ, доктор Эрдэнэцэцэг ерэжэ, ехэ туһа хүргэһэн. Гэхэ зуура: «Юундэ заабол буряад дуунай наада хэхэеэ һанаа зомта!» - гэжэ хэлэхэ хүнүүдшье байгаа. Өөһэдөө буряадууд аад, иигэжэ хэлэхэ. Буряад дуу гоёор дууладаг гэжэ мэдэжэ байгаад: «Нааданда оролсо, дуула», - гэхэдэшни: «Буряад дуу дууладаггүйб», - гэжэ харюусаха. Түрүүшынгээ тэрэ наада телевиденидэ бэшүүлээ һэмди. Тиихэдэ жэхэни буряад дэгэлтэй хүн үсөөхэн байгаа. Телевидениин найруулагша: «Хэдэн хүгшэдые буряад дэгэлнүүдыень үмдэхүүлээд дуулуулха арга байна гү?» – гэжэ асуухадань, гурбан хүгшэдые оложо асарааб. Дуулажа шадаха гээшэ гү, үгы гү гэжэ досоогоо маргажа байһыемни, «Хэрээтэйхэн хээрэ» гэжэ дуу жэгтэй гоёор дуулаа һэн. Теэд тэдэ гурбанайнгаа арада буряад дэгэлтэй арбаад хүниие зогсоохо гэхэдэ, олдохогүйл байгаа һэн.

- Теэд мүнөө «Алтарганын» ашаар ганса Монголдо бэшэ, бусадшье нютагуудта байдаг буряад зон дэгэл хубсаһаяа оюулжа үмдэхэһөө гадна, олон-олон хэрэгтэй үйлэ хэрэгүүдые үүсхэжэ үнгэргэдэг болоо ха юм даа.

- Тиигээ. Анхан буряад дуунайл мүрысөөн байһан аад, мүнөө аргагүй үргэн хүреэтэй спортын, соёлой наадан болоо. Энэнь ехэ һайн. 1996 ондо Биндэр һомондо болоһон «Алтаргана» нааданда хүршэ Ород гүрэнэй Агын ба Хэрын аймагуудай нүхэдөө урижа харуулаа һэмди. Һүүлдэ би 2008 ондо Эрхүүдэ болоһон «Алтарганада» ошоо һэмби. Тиихэдэ ямар үргэн далайсатай наадан болоһыень өөрынгөө нюдөөр хаража, баярлажа байгаа һэм.

- Үнэхөөрөө, «Алтарганадамнай» һайшаалтай олон зүйлнүүд бии. Харин һанаандатнай таарадаггүй юумэнүүд байха гү?

- Энэ наада үнгэргэхэдөө, ямар юумэндэ анхаралаа хандуулхабибди гэжэ Хэнтэй аймагайнгаа сониндо бэшээ һэм. Минии бодоходо, энэ наадан заабол тэмсээн, урилдаанай маягаар хэгдэхэ ёһотой бэшэ. Тэрэ хэлбэриһээ али болохоор зайлахань зүб ха. Юрэдөөл бэе бэеынгээ ажабайдал, амидарал хараха, бэе бэетэеэ танилсаха, харилсаха, бэе бэеһээ һураха ёһотойбди - ойртон нягтарха асуудал эгээл шухала. Тэрэнэй һүүлээр олон талаараа хамтаран ажаллаха ёһотойбди. Тэмдэглэхэ үшөө нэгэ зүйл гэхэдэ, минии үеынхидэй удаадахи үе Буряадта гү, Шэнэхээндэ гү байгаа түрэл гаралаа мэдэхэгүй. Бишье бүүр-түүрхэн мэдэнэб. Минии түрэһэн эжы Балданай Дулсан гэжэ байгаа. Өөрөө Монгол гараһан, түрэһэн эгэшэнь Ородто үлэһэн. Нагаса эгэшэмнай 1972 ондо айлшалжа ерээ һэн. Тэрэнэй урда дүү басагаяа эрьехэмни гээд, харанхы һүнеэр морёор хилэ гараад, Монголоор ябаад бусадаг байһан гэдэг. Манай эжы гурба дахин эгэшэдээ айлшалһан. Харин эдэ хоёрой хүүгэдынь мүнөө болотор уулзажа шадаагүй байнабди. Минии уулзаагүй байхада, үри хүүгэдни тэдэниие бэдэржэ олохонь бэрхэ. Энэ мэтээр хилын хэдэн тээ байһан түрэлхид холодожол байна.

- Нээрээшье, тон дүтэ түрэл аад, бэе бэеэ мэдэхэгүй зон олон лэ даа. Тиимэһээ «Алтарганын» уряа доро аха, дүү, түрэл гаралаа бэдэржэ олохо зорилготой нэгэ юумэ һанаашалжа үнгэргэхэ байгаа юм гү?

- Зүб лэ даа. 1950-яад оной хуушаар минии дунда һургуулида һуража байхада, нилээд олон зон Ородто байдаг түрэл гаралтаяа уулзаха гэжэ ошодог байгаа. Тэрээнһээ хойшо хэсүү болоод, 1990-ээд онһоо визэ бүридхэхэ ёһотой болоод, үшөөшье хүшэр болоо. Бэе бэеэ танидаг зомнайшье үгы боложо байна, үри хүүгэдыньшье хоорондоо мэдэлсэхэ, ябалсахагүй. Иигэжэ минии үеын зонһоо сааша түрэлхидэй харилсаанай түгэсхэл болохо гэжэ байһан шэнги. Эжымни намда ошожо танилсаха байгааш гэжэ захидаг һэн, тэрэ захяаень мүнөө болотор гүйсэдхэжэ шадаагүйл байнаб. Теэд ганса бидэ бэшэ, үшөөшье олон зон дүтынгөө түрэлхидтэй холбоогоо таһараад байна. «Алтаргана» наадан хуби заяанайнгаа эрхээр иигэжэ һалаһан аха, дүүнэрые уулзуулха арга болоно. Буряадууд энэ «Алтаргана» наада асари ехээр хүсэн хүлеэдэг гэжэ хэлэхэ байнаб. Иимэ ехэ нааданай эхи табилсаһан байнаб, өөрөө үүсхэл гаргаагүйшье һаа, эмхидхэлсэхэ талаар өөрынгөө тодорхой хубита оруулжа, буянтай үйлэ хэрэгтэ хабаадаһандаа баяртай байдагби, бахархадагби.

- Һайнта даа!