Буряад нютаг зоной эблэлнүүд «Алтарганын жагсаалда»

Тус хэмжээ ябуулгада нютаг зоной 15 эблэл хабаадаха. Фестиваль нээлгын ёһололдо ВАРК-ын туг намилзуулан, Москвагай, Санкт-Петербургын, Сахалинай, Магаданай, Калининградай можонуудта, Красноярска, Камчатска, Хабаровска болон Примориин хизаарнуудта, Татарстан Уласта, Ямало-Ненецкэ автономно тойрогто ажаһуудаг буряадуудай эблэлнүүд жагсаалда алхалха. Тиихэдэ Новосибирск, Норильск, Мирный болон Нерюнгри хотонуудта ажаһуудаг нютагаархиднай хэмжээ ябуулгада оролсохо.

Буряадта ажаһуудаг Кыргызстан, Казахстанһаа гарбалтай хүнүүдэй нэгэдэлнүүд, тиихэдэ Франциин Соёл уралигай Европын «Гралтан» эблэлэй түлөөлэгшэд айлшаар бууха. Заншалта ёһоороо Монголой болон Үбэр Монголой олон тоото делегацинууд хэмжээ ябуулгада хабаадалсаха.

«Алтаргана» наада угтуулан, Буряадһаа гадуур ажаһуудаг нютагаархидтаа хэдэн асуудалтайгаар хандаһан байнабди:

1. Нютаг зоной эблэл тухай.
2. «Алтаргана» нааданда хабаадаһан гүт? Мүнөө хэды хүн хабаадахаб?
3. Тус фестивальда хабаадалга танда юугээрээ сэнтэйб?
4. Нютагһаа холо буряад соёлоо дэлгэрүүлхэ талаар ямар ажал хэгдэдэг бэ?
5. «Буряад үнэн» сониной уншагшадта юу хэлэхэ байнабта?

«Уряал» бүлгэмэй дурадхаһан гэрэл зураг
Москва хото

Батор Дугарович Дугаров 2000 онһоо хойшо«Уряал» гэһэн буряад соёлой бүлгэмэй түрүүлэгшэ юм. Эдэ жэлнүүдтэ тус эмхи эгээл эдэбхитэй үндэһэн нэгэдэлнүүдэй нэгэн гэжэ Москвагай Засагай газарта тэмдэглэгдэһэн.

«Уряал» бүлгэм «Алтаргана» нааданда ходо хабаадажа, соёлойшье, тамирайшье мүрысөөнүүдтэ оролсодог юм. Байгша ондо 62 хүн Москва хото түлөөлжэ, буряад эстрадна дуунай мүрысөөндэ, тиихэдэ һур харбалга, һээр шаалган болон бусад мүрысөөнүүдтэ хаба шадалаа туршаха юм.

Буряад соёлой оршондо шунган орожо, тэрэнэй баялигаар бахархажа, нүхэдөөрөө уулзажа, ондоо хотонуудта ажаһуудаг зоноор хөөрэлдэжэ, нютагһаа холо буряад соёлоо сахин хамгаалха, хүгжөөхэ талаар дүй дүршэлөөрөө андалдаха гээшэ сэнтэй гэжэ бүлгэмэйхид тэмдэглэнэ.

Гушаад шахуу жэлэй туршада буряад соёлой «Уряал» бүлгэм хэдэн сая ажаһуугшадтай Москвада буряад соёлоо, арадаа үндэр хэмжээндэ харуулжа байдаг. Заншалта Сагаалган, Сурхарбаан һайндэрнүүдээ эмхидхэхэһээ гадна, «Уряал» бүлгэм ниислэл хотодо үнгэргэгдэдэг үндэһэтэ арадуудай хоорондохи хэмжээ ябуулгануудай оператор болодог юм. Жэшээнь, хорин жэлэй туршада Оросой ажаһуугшадай заншалта барилдаанай фестиваль эмхидхэдэг, эндэ буряад бүхэ барилдаанда ехэ анхарал хандуулагдадаг. Москва хотын нютаг зоной эблэлнүүдэй болон үндэһэтэнэй-соёлой нэгэдэлнүүдэй Спартакиадада «Уряал» үндэһэн тамирай зүйлнүүдые дэлгэрүүлхэ талаар ажал эрхилдэг: һур харбаан, бүхэ барилдаан, тиихэдэ шагай наадаар мастер-классуудые эмхидхэдэг.

- Бүхы арадтаа эб найрамдал, энхэ тайбаниие хүсэжэ, нютагтаашье бүхы дэлхэйгээр таран ажаһууһан хүнүүдтэ буряад соёлоо, ёһо заншалнуудаа, хэлэеэ гамтайгаар сахижа, урагшатайгаар дэлгэрүүлжэ ябахыень хүсэнэбди! – гэжэ «Уряал» бүлгэмэйхид мэдүүлнэ.

«Тоонто» эблэлэй дурадхаһан гэрэл зураг

Хабаровск

Нютаг зоной «Тоонто» эблэл 2019 ондо байгуулагдаа, түрүүлэгшэнь – Юлия Намжиловна Бумбеева. Буряад Улас, Үбэр Байгалай хизаар болон Эрхүү можоһоо гарбалтай хүнүүдэй тоо мянгаад тухай болодог. Нютагаархидай дунда программаар ажаллахаяа ерэһэн багшанар, эмшэд, сэрэгшэд, тиихэдэ 150 оюутад юм.

- «Алтаргана» нааданда анха түрүүшынхиеэ 17 хүн хабаадахамнай. Һур харбалга, шагай наадан, һээр шаалганда туршалсахабди, - гэжэ нютаг зоной эблэлэй түлөөлэгшэдэй хүтэлбэрилэгшэ Бальжинима Михайлович Банзаракцаев хэлэнэ.

Анха түрүүшынхиеэ Хабаровска хизаарай нютаг зоной эблэл түлөөлжэ, хабаадагшадай дунда соёлой, мэргэжэлэй талаар дүй дүршэлөөрөө андалдажа, ондо ондоо можонуудай нтаг зоной эблэлнүүдэй түлөөлэгшэдтэй нэгэдэжэ, харилсаа холбоогоо бэхижүүлжэ, суг ажал эрхилхэ гээшэ ехэ сэнтэй гэжэ эблэлэйхид тэмдэглэнэ.

«Тоонто» эблэл Хабаровска хизаарай арадуудай асамблейн ажалда хабаададаг. Тиихэдэ можо нютагай үндэһэн болон үсөөн тоото арадуудай ассоциацитай, Гүрэнэй номой сантай, Алас Дурнын Уран һайханай музейтэй суг ажал ябуулжа, хэмжээ ябуулгануудта хабаадажа байдаг. Сагаан һарын наадан заншалта ёһоор эмхидхэгдэжэ, намарай сагта Сурхарбаан үргэн дэлисэтэйгээр үнгэргэгдэдэг юм.

- Түрэл буряад хэлэеэ сахижа, ерээдүйн үедөө соёл уралигаа, ёһо заншалнуудаа, сэнтэй һургаалнуудаа дамжуулая. Элүүр энхэ, гэр бүлэдөө зол жаргалтай, эбтэй эетэй байхыетнай хүсэнэбди, - гэжэ Бальжинима Михайлович хэлэнэ.

Буряадай үндэһэтэнэй соёлой автономиин гэрэл зураг

Нерюнгри

Саха (Яхад) Уласай Нерюнгри хотын Буряадай үндэһэтэнэй-соёлой автономидо Буряад Уласһаа, Эрхүү можоһоо болон Үбэр Байгалай хизаарһаа гарбалтай 3 мянганһаа дээшэ буряадууд хабаатай. 2019 онһоо хойшо тус эмхиин түрүүлэгшэ Баир Булатович Цыденов. Автономиин хүтэлбэри Цырема Дашиевна Миронова даажа абанхай.

- Уласхоорондын «Алтаргана» нааданда анха түрүүшынхиеэ хабааданабди. Арбан түлөөлэгшэ хэмжээ ябуулгада оролсохо. «Алтаргана-2026» нааданда хабаадалга гээшэ бүхы буряад юртэмсэдэ удха шанартай гол хэмжээ ябуулгын хуби болохо арга боломжо олгоно. Эндэ гансашье өөрынгөө бэлиг талаан харуулха бэшэ, харин түрэл соёл уралигаа сахин хамгаалха, хүгжөөхэ хэрэгтэ хубитаяа оруулха арга болоно, - гэжэ автономиин түлөөлэгшэд хэлэнэ.

Жэл бүри тус автономи буряад арадайнгаа заншалта һайндэрнүүдые олоной хабаадалгатайгаар эмхидхдэг. Табан жэлэй туршада энэ эмхи эпосүүдэй «Сквозь века» гэһэн аймагай мүрысөөндэ түрүүлнэ. «Байкал» гэһэн волейболой командань амжалтатайгаар мүрысөөнүүдтэ хабаадана. 2024 онһоо буряад хэлэнэй «Эрдэм» һургуули эмхидхэгдэнхэй. Холын газарта ажаһуудаг нютагаархиднайСВО-до хабаадагшадта эдэбхитэй туһалжа байдаг. Байгша оной июнь һарада Буряадай үндэһэтэнэй-соёлой автономи Нерюнгри хотодо буузын фестиваль үндэр хэмжээндэ үнгэргэһэн байна. Якутск хотын Алданай аймагай нютаг зоной эблэлтэй холбоо харилсаатайгаар ажалаа эрхилдэг юм.

- Элүүр энхэ, түрэл хэлэеэ, соёлоо сахин хамгаалха, хүгжөөхэ ажалдаа амжалтатай ябая. Сониной дугаар бүхэн баяр асаржа, бүхы дэлхэйгээр тараһан буряадуудые нэгэдүүлжэ, нэгэ уг изагууртайбди гэжэ һануулан байг лэ. Хамтадаа бидэ хүсэтэйбди! Манай автономи дэмжэжэ, манай ажалаар һонирхожо байһандатнай баяр хүргэнэбди, - гэжэ Буряадай үндэһэтэнэй-соёлой автономиин түлөөлэгшэд үреэнэ.

«Байкал» эблэлэй дурадхаһан гэрэл зураг

Камчатка

«Байкал» гэһэн нютаг зоной эблэл 1985 ондо байгуулагдажа, Алас Дурна зүгтэ эгээл үнинэй буряад эблэлнүүдэй нэгэн юм. Олон жэлнүүдэй туршада Камчаткын хизаарай хүндэтэй нэгэдэлнүүдэй нэгэн болонхой гээд тэмдэглэлтэй. Нютаг зоной эблэл «Содружество» гэһэн олон үндэһэтэ арадуудай бүлгэм байгуулаа. Тэрэ бүлгэмдэ үндэһэтэ арадуудай 28 нэгэдэл ородог. «Байкал» гэһэн нютаг зоной эблэлэй түрүүлэгшэнь Валерий Семёнович Галсанов юм.

- Камчаткын хизаарай бүридэлдэ анха түрүүшынхиеэ «Алтаргана» нааданда хабааданаб. Би олон нютагаархидтаяа адли тоонто нютагаараа омогорхожо, ёһо заншалаа сахижа ябадагби. «Алтаргана» нааданда хабаадажа байхадаа, гүрэнэйнгөө бусад можо нютагуудтай соёл уралигай һалбарида харилсаа холбоогоо бэхижүүлжэ, дүй дүршэлөөрөө андалдаха, өөрынгөө арадай түүхэ, соёл уралигта хабаатайбди гэжэ залуушуул ойлгожо дэлгэрүүлхэ гээшэ гол зорилгонууд болоно, - гэжэ Камчаткын хизаарай түлөөлэгшэ Александра Петровна Ильина тэмдэглэнэ.

Нютагаархидайнгаа дунда эбтэй эетэй холбоо харилсаа бэхижүүлхэ талаар эблэл ажалаа ябуулжа байдаг. Сагаан һарын найр болон Сурхарбаан һайндэрнүүдые эмхидхэжэ, буряад арадай ёһо заншал, соёл уралиг дэлгэрүүлхэ талаар үндэһэтэ арадуудай хоорондо үнгэргэгдэһэн тоглолтонууд, фестивальнуудта, түсэлнүүдтэ нютаг зоной эблэл хабаадажа байдаг.

- Сагаан һарын һайндэрнай Камчаткын хизаарай һайндэрнүүдэй календарьта гушанһаа дээшэ жэлдэ оруулагданхай. Эдэ жэлнүүдтэ Камчаткын ажаһуугшад СССР-эй арадай артист Дугаржап Дашиевай, Оросой арадай артист Батор Будаевай, Оросой габьяата артист Сергей Аюшеевэй болон бусадай зохёохы ажалтай танилсанхай. Гушан жэлэй туршада ламанарые уридагбди.

2013 ондо субарга бодхоогообди, - гэжэ Александра Ильина хөөрэнэ.

«Урагшаа» бүлгэмэй дурадхаһан гэрэл зураг

Ямало-Ненецкэ автономно тойрог

Ямало-Ненецкэ автономно тойрогто Буряадай олониитын «Урагшаа» гэһэн эмхи ажалаа урагшатай ябуулдаг. Нютаг зоной эблэлэй түрүүлэгшэ Ксения Александровна Раднаева юм.

- «Алтаргана» наадан намда ганса соёл уралигай хэмжээ ябуулга бэшэ, харин нэгэ һаналтай зоной уулзаха, дэлхэй дээрэ ажаһуудаг буряадуудай бүхэли арадай хуби болонобди гэжэ мэдэрхэ газар болоно. Манай нютаг зоной эблэл анха түрүүшынхиеэ фестивальда хабаадажа, Ямал түлөөлнэбди. Хэды нютагһаа холошье һаа, ёһо заншалаа гамтайгаар сахинабди. Фестивальда хабаадахадаа, буряад юртэмсын оршондо нэбтэрэн орожо, ондоо можо нютагуудай болон гүрэнүүдэй нютаг зоной эблэлнүүдтэй дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха боломжотойбди. «Алтаргана» нааданай эгээл сэнтэй юумэн гэхэдэ, ажаһуудаг газараараа илгарангүй, буряад арад нэгэдэнэ. Эндэ шэнэ бодолнууд мүндэлжэ, хани барисаан бэхижэнэ, суг түсэлнүүд бэелүүлэгдэнэ. Иимэ уулзалганууд соёлоо «амиды» зандань үлөөхэ, залуушуулдаа дамжуулха, арадай нэгэдэлэй хүсэ мэдэрхэдэ туһатай, - гэжэ Ксения Раднаева хэлэнэ.

«Урагшаа» бүлгэм жэл бүри Сагаалганай найр наада, мастер-классуудые, зохёохы уулзалгануудые, тоглолтонуудые, буряад арадай түүхэ, соёл тухай лекцинүүдые эмхидхэдэг. Үхибүүд болон залуушуултай ажал ябуулха хэрэгтэ ехэ анхарал хандуулдаг юм. Ямало-Ненецкэ тойрогой үндэһэтэ арадуудай нэгэдэлнүүдтэй, соёлой эмхи зургаануудтай болон Оросой можо хизаарнуудай нютаг зоной эблэлтэй эдэбхитэй ажал эрхилдэг.

- Хүндэтэ нютагаархид, аха дүүнэр! «Алтаргана» наадандаа сугларжа, нэгэ үндэһэнэй хүсэ, эб нэгэдэл, ёһо заншалаа улам бэхижүүлэгты. Буряад хэлэеэ, соёлоо, заншалаа нангинаар сахижа, хойто үеынхидтөө дамжуулжа ябагты. Танай бүлэ бүхэндэ элүүр энхэ, амгалан тайбан байдал, буян хэшэг, аза жаргал хүсэнэб. Бидэ хаанашье ажаһуугаа һаа, түрэл арадаараа омогорхожо, бэе бэеэ дэмжэжэ ябая! – гэжэ Ксения Раднаева хүсэнэ.

«Байкал» эмхиин дурадхаһан гэрэл зураг

Магадан

Магаданай можын «Байкал» гэһэн олониитын эмхи 2017 онһоо хойшо Георгий Валерьевич Баргуев хүтэлбэрилнэ. Түрэл нютагһаа холо ажаһуухадаа, энэ эмхи буряад арадайнгаа ёһо заншал сахин хамгаалха, дамжуулха талаар ажал эрхилдэг. Тиихэдэ шахардуу байдалда ороһон нютагаархидтаа «Байкал» эмхи туһалжа байдаг юм.

Магаданай можо гурбан хүн түлөөлжэ ерээ.

- Бидэ анха түрүүшынхиеэ «Алтаргана» нааданда хабааданабди, Орос гүрэндэ соносхогдоһон Арадуудай нэгэдэлэй жэлдэ хэмжээ ябуулга ехэ удха шанартай.

«Алтаргана» нааданда хабаадалга бидэндэ баһал ехэудха шанартай, буряад соёлоо дэлгэрүүлхэ хэрэгтэ шэнэ түлхисэ үгэжэ, түрэл арадайнгаа уг изагуурта хабаатайгаа бүри гүнзэгыгөөр мэдэрхэ арга боломжо үгэнэ ха юм. Тиихэдэ асари ехэ оронойнгоо можо нютагуудта буряад соёлоо сахин хамгаалха талаар ажал ябуулдаг нютагаархидай уулзаха арга болоно, - гэжэ «Байкал» эмхиин түлөөлэгшэд мэдүүлнэ.

«Амисхал» бүлгэмэй дурадхаһан гэрэл зураг

Владивосток

«Амисхал» гэһэн нютаг зоной эблэл табан жэлэй туршада ажалаа ябуулна. Түрүүлэгшэнь Александр Иванович Дондуков юм.

Эдэ жэлнүүдэй туршада нютаг зоной эблэл өөрын туйлалтануудтай. Тэдэнэр 2022 ондо Агада эмхидхэгдэһэн «Алтаргана» нааданда хабаадаһан юм. Мүнөө фестивальда 12 хүн Примориин хизаар түлөөлхэ.

- Бүгэдэ Буряадай Уласхоорондын «Алтаргана» фестиваль ехэ удха шанартай, юундэб гэхэдэ, буряад арадай түүхэ, ёһо заншалнуудтай таһаршагүй холбоо харуулжа, угсаата арадайнгаа соёл уралиг дэмжэнэ, бэхижүүлнэ ха юм, - гэжэ «Амисхал» бүлгэмэй түлөөлэгшэд мэдүүлнэ.

Нютаг зоной «Амисхал» бүлгэм жэл бүри Тамчын дасанай ламанарые залажа, Сагаалганаа тэмдэглэдэг. Номгон далайн эрьедэ зунай Сурхарбаан үнгэргэдэг һайхан заншалтай. Жэл бүри Монголой, Тывагай, Хальмагай түлөөлэгшэдтэй интернациональна волейбол наадажа, һүр һүлдэеэ үргэдэг. Арадай нэгэдэлэй үдэртэ Владивосток хотын талмайда буряад соёл уралигаа харуулха талаар горитой ажал хэгдэдэг юм.

- Түрэл нютагнай һалбаржа, нютагаархидаараа омогорхохо, баярлаха мэдээсэлнүүд сониной хуудаһануудта толилогдог лэ, - гэжэ «Буряад үнэн» сониной уншагшадта «Амисхал» бүлгэм хүсэнэ.