Буряад нютаг зоной эблэлнүүд «Алтарганын жагсаалда»

(Түгэсхэл. Эхииень эндэ уншагты)

Тус хэмжээ ябуулгада нютаг зоной 15 эблэл хабаадаа. Фестиваль нээлгын ёһололдо ВАРК-ын туг намилзуулан, Москвагай, Санкт-Петербургын, Сахалинай, Магаданай, Калининградай можонуудта, Красноярска, Камчатска, Хабаровска болон Примориин хизаарнуудта, Татарстан Уласта, Ямало-Ненецкэ автономно тойрогто ажаһуудаг буряадуудай эблэлнүүд жагсаалда алхалаа.

Тиихэдэ Новосибирск, Норильск, Мирный болон Нерюнгри хотонуудта ажаһуудаг нютагаархиднай хэмжээ ябуулгада оролсоһон байна.

Буряадһаа гадуур ажаһуудаг нютагаархидта хэдэн асуудалтайгаар хандаһан байнабди:

1. Нютаг зоной эблэл тухай.
2. «Алтаргана» нааданда хабаадаһан гүт? Мүнөө хэды хүн хабаадахаб?
3. Тус фестивальда хабаадалга танда юугээрээ сэнтэйб?
4. Нютагһаа холо буряад соёлоо дэлгэрүүлхэ талаар ямар ажал хэгдэдэг бэ?
5. «Буряад үнэн» сониной уншагшадта юу хэлэхэ байнабта?

«Байкал» автономиин дурадхаһан гэрэл зураг

Новосибирск

«Байкал» гэһэн Новосибирскын автономиин хүтэлбэрилэгшэ Надежда Дашибальжировна Содномова наһанайнгаа нүхэртэеэ болон эдэбхи ехэтэй хэдэн гэр бүлэнүүдтэй хамта нютаг зоной эблэл байгуулагшадай нэгэн юм. Нютаг зоной эблэл 2005 оной ноябрь һарада байгуулагдажа, түрүүшынь юрэнхылэгшэ Батор Дамдинович Цырендоржиев болоһон байна. Мүнөө тус эмхи 2017 онһоо хойшо Энхэ Баин-Жаргалович Эрдынеев урагшатай хүтэлбэрилнэ. Тэрэнэй хүтэлбэри доро «Байкал» гэһэн автономи амжалтатайгаар Новосибирск хотын, можын болон можонуудай хоорондын хэмжээ ябуулгануудта хабаададаг юм.

- Манай «Байкал» гэһэн автономидо Бүгэдэ буряадуудай уласхоорондын «Алтаргана» нааданда хабаадалга гээшэ ганса Новосибирскын можодо ажаһуудаг буряадуудые түлөөлхэ бэшэ, харин Оросой бусад можо нютагуудта болон хари гүрэнүүдтэ ажаһуудаг нютагаархидаараа уулзаха, буряад арадайнгаа соёлой баялиг харуулха арга болоно, - гэжэ Новосибирскын буряадууд тэмдэглэнэ.

Үндэһэн соёлой «Байкал» автономи буряад соёлоо дэлгэрүүлхэ талаар горитой ажал ябуулдаг. Тодорхойлбол, буряад хэлэнэй хэшээлнүүд, уран гартанай мастер-классууд, олоной хабаадалгатай соёлой хэмжээ ябуулганууд, нютагаархидаа ниигэмэй талаһаа дэмжэлгэ болон бусад.

Тиихэдэ тус эмхи Новосибирскын бусад үндэһэ яһатанай эблэлнүүдтэй суг ажал ябуулха талаар онсо анхарал хандуулдаг юм.

- «Алтаргана» наадан үнинэй хүлеэгдэһэн уулзалгын баяр асаржа, эмхидхэгшэд һанаһанаа гүйсэд бэелүүлэг лэ. Буянта үйлэ хэрэгүүдые бэелүүлхэ хүсэ шадалтай ябагты, үбшэ зоболон танай гэрнүүдһээ зайлаг лэ. Мүнөө нэгэдэлэй эдэ сэлмэг үдэрнүүдтэ манай һанал, бодол, зальбарал сэрэгэй тусхай үйлэ хэрэгүүдтэ хабаадажа байһан сэрэгшэдтэ. Хүн бүхэниинь амиды мэндэ эжынэртээ, үхибүүдтээ, гэр бүлэдөө бусаг лэ, - гэжэ «Байкал»  гэһэн автономиин гэшүүд хүсэнэ.

«Байкал» нэгэдэлэй дурадхаһан гэрэл зураг

Мирный

Саха (Яхад) Уласай «Байкал» гэһэн нэгэдэлэй хүтэлбэрилэгшэ Янжима Содномовна Меньжурова юм. Тэрэ энээнһээ урид «Алтаргана» нааданда нэгэдэлээ түлөөлһэн намтартай. Мүнөө долоон хүн Саха (Яхад) Улас түлөөлжэ, тамирай хэмжээ ябуулгануудта оролсоо.

Дүй дүршэлөөрөө андалдажа, өөһэдынгөө бэлиг шадабари, арга  боломжонуудые харуулха арга олгогдоно гэжэ нэгэдэлэйхид тэмдэглэнэ. Түрэл нютагһаа холо «Байкал» гэһэн нэгэдэл 9-12 наһатай үхибүүдтэ буряад хэлэ заадаг, угсаата арадайнгаа һайндэрнүүдые үнгэргэдэг заншалтай. Олон үхибүүдтэй, тулюур байдалтай гэр бүлэнүүдтэ туһа хүргэжэ байдаг. Тиихэдэ тамираар бэеэ һорихыень нютагаархидаа уряалжа, Мирный хотодо ажаһууһан хүнүүдтэ зорюулжа, волейболоор мүрысөөнүүдые үнгэргэдэг.

- Түрэл хэлэеэ, ёһо заншалнуудаа гансашье Буряад Уласта бэшэ, харин уласһаа гадуур, хэдышье холо ажаһуугаа һаа хүгжөөжэ, сахин хамгаалжа ябая, - гэжэ «Байкал» гэһэн нэгэдэлэйхид үреэнэ.

«Нютаг» эблэлэй дурадхаһан гэрэл зураг

Норильск

Буряадай үндэһэн соёлой «Нютаг» эблэл 2023 оной ноябрь һарада байгуулагдаһан юм. Тэрэнэй түрүүлэгшэнь Аюна Аюшеевна Марюнина, түрүүлэгшын орлогшо Баир Михайлович Эрдынеев юм. Байгуулагдаһан сагһаа хойшо тус эмхи хотынгоо олониитын-соёлой хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэй хабаадалсажа, буряад ёһо заншалаа, соёлоо харуулдаг юм. «Алтаргана» нааданда анха түрүүшынхиеэ хабаадаһан делегациие Ирина Бабасановна Молокшонова хүтэлбэрилөө.

- Хүнүүдээр танилсаха, бусад можо нютагуудай эблэлнүүдтэй дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха гээшэ сэнтэй, - гэжэ Ирина Молокшонова тэмдэглэнэ.

«Нютаг» эблэл Норильск хотодо эмхидхэгдэдэг олон янзын хэмжээ ябуулгануудта хабаадалсажа, Сагаалган, Сурхарбаан, Бүгэдэ Буряадай «Эрдэм» диктант үнгэргэдэг. Мастер-классуудые эмхидхэжэ, заншалта буряад эдеэ хоол бэлдэжэ, олондо дурадхадаг юм.

2025 ондо үндэһэн соёлой эблэлнүүдэй дунда эмхидхэгдэһэн Норильск хотын мүрысөөндэ грант шүүжэ, һэеы гэр худалдажа абаһан байна. Красноярск хотын нютаг зоной эблэлэй түрүүлэгшэ Амгалан Цыдыповтэй нягта харилсадаг.

- Элүүр энхэ, аза талаантай, эбтэй эетэй ябахыетнай хүсэнэбди! Орос гүрэмнай, Буряад Уласнай һалбаржа байг лэ, - гэжэ «Нютаг» эблэлэйхид «Буряад үнэн» сониной уншагшадта хүсэнэ.

«Алтаргана» эблэлэй дурадхаһан гэрэл зураг

Калининград

Буряад арадай соёл уралиг хүгжөөхэ, сахин хамгаалха талаар Калининградай «Алтаргана» гэһэн олониитын эмхиин түрүүлэгшэ Алевтина Александровна Надагурова юм. Нютаг зоной эблэл 2023 онһоо хойшо жэл бүри Сагаалганай найр наада үргэн дэлисэтэйгээр тэмдэглэнэ. 2025 ондо түрүүшынхиеэ Сурхарбаан үнгэргэһэн байна. Бүгэдэ Буряадай «Эрдэм» диктант жэл бүри эмхидхэдэг, тиихэдэ Үндэһэтэ арадуудай хоорондохи суг ажалай түбтэ суббото бүхэндэ буряад хэлэнэй хэшээлнүүдые үнгэргэдэг юм. Байгша оной фестивальда 12 хүнһөө бүридэһэн делегаци хабаадаһан байна.

- Буряад хэлэнэй оршондо, буряад соёлой юртэмсэдэ орожо, нютагаархидтаяа, артистнартай, уран зохёолшодтой, ирагуу найрагшадтай, тамиршадтай уулзаха гээшэ сэнтэй баялиг болоно. Тиихэдэ ондоо гүрэнүүдэй, можо нютагуудай түлөөлэгшэдтэй уулзажа, танилсажа, нүхэсэжэ байхада баһал сэнтэй, - гэжэ «Алтаргана» эмхиин түлөөлэгшэд хэлэнэ.

«Алтаргана» эмхи Калининградай можын болон уласхоорондын хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэй хабаадалсажа байдаг. Калининград хотын бусад үндэһэтэ арадуудай эблэлнүүдтэй нягта харилсажа, уулзалганууд, дүхэриг шэрээнүүд, хуралдаануудые эмхидхэжэ, угсаата арадайнгаа һайндэрнүүдые үнгэргэдэг юм. Гэхэтэй хамта госпитальнуудта эмнэлгэ гаража байһан сэрэгшэдтээ туһа хүргэдэг.

Бусад нютаг зоной эблэлнүүдтэй «Алтаргана» эмхи суг ажал эрхилдэг. 2024 ондо Санкт-Петербург хотын нютаг зоной «Ая ганга» эблэлэй хүтэлбэрилэгшэ Цырен-Дари Аюровна уулзалга үүсхэжэ, сэнтэй дүй дүршэлөөрөө хубаалдаа. 2025 оной февраль һарада Казань хотын нютаг зоной эблэлэй урилгаар нютаг зоной эблэлэй байгуулагдаһаар арбан жэлэй ойн баярта болон Сагаан һарын найрта хабаадалсаһан байна.

«Буряад үнэн» сониной уншагшадта элүүр энхэ, дундаршагүй хүсэ шадал, амгалан тайбаниие хүсэнэбди. Хэблэлэй байшанай коллективтэ ажалтнай урагшатай, зол жаргалтай, амжалтатай, ажалтнай урагшатай байхыень хүсэнэбди, - гэжэ «Алтаргана» эблэлэй түлөөлэгшэд дамжуулна.

«Байкал» эблэлэй дурадхаһан гэрэл зураг

Сахалин

2015 ондо байгуулагдаһан сагһаа хойшо эдэбхитэйгээр Сахалинай можын ажабайдалда хабаадажа байдаг «Байкал» гэһэн Буряадай эблэл Цырен Александрович Гомбоев хүтэлбэрилдэг юм. Анха түрүүшынхиеэ «Алтаргана» нааданда хабаадахаяа ерэһэн түлөөлэгшэд мүнөө сагта ёһо заншалаа, үбэ баялигаа сахин хамгаалха гээшэ ехэ шухала гэжэ тэмдэглэнэ.

Сахалинай можын аймагуудта буряад нютаг зоной эблэлнүүд байгуулагданхай. Тиихэдэ эблэлэй ажал тухай олон хүнэй мэдэхын түлөө тусхай сайт ажалаа эрхилдэг юм. «Байкал» эблэл олоной хабаадалгатай хэмжээ ябуулгануудые амжалтатай бэелүүлдэг. Тодорхойлбол, Урда Сахалинда эмхидхэгдэһэн ёһо заншалай, гэр бүлын фестивальда буряадуудай түрэ хуримай хубсаһа харуулжа, олоной һонирхол татаһан байна.

Тиихэдэ үндэһэн хатарай «Ангара» ансамбль байгуулагдажа, Сахалинда буряад хатарнуудые гүйсэдхэдэг ори ганса ансамбль юм. Сэрэгэй тусхай үйлэ хэрэгүүдтэ хабаадагшад болон тэдэнэй гэр бүлэнүүдтэ туһа хүргэхэ гээшэ «Байкал» эмхиин ажалай шухала шэглэл.

- Хүндэтэ уншагшад, нютагаархид, зол жаргалтай, амгалан тайбан ажаһуухыетнай хүсэнэбди, - гэжэ «Байкал» эблэлэйхид нютагаархидтаа хандана.

egov-buryatia.ru

Санкт-Петербург

Санкт-Петербургын буян үйлэдэлгын «Буряад соёлой «Ая ганга» гэһэн жаса 2000 ондо байгуулагдаһан юм. Тэрэниие академик Асалхан Ользонович Бороноев хүтэлбэрилөө һэн.

Тэрэ сагһаа хойшо элдэб наһанай, ондо-ондоо мэргэжэлтэй хүнүүдтэ: эрдэмтэдые, соёлой, болбосоролой,анагааха ухаанай һалбариин түлөөлэгшые, оюутадые, үхибүүдые нэгэдүүлнэ.

- Бидэ бултадаа сулгаржа, уулзалгануудые үнгэргэдэгбди, мүн лэ буряад һайндэрнүүдые тэмдэглэдэгбди, хатардагбди, дуунуудаа дуулалдадагбди. Иимэ уулзалганууд өөрынгөө арадайнгаа онсо өөрсэшэнжые алдангүй байха хэрэгтэмнай туһатай. Утахан зам дабажа гараабди, мүнөөдэр манай гэр бата бэхи ханануудтай, эндэ хүн бүхэн түшэг тулгуури олохо аргатай гэжэ этигэлтэйгээр хэлэхэ аргатайди, - гэжэ «Ая ганга» жасын юрэнхылэгшэ Цырендари Самбуева хөөрэнэ.

Энэ жаса Санкт-Петербург хотодо 25 жэлэй туршада Буряад ороной артистнарай хэдэн арбаад тоглолто эмхидхэһэн байна. Юрэнхылэгшын грантнуудта зургаа дахин хүртэһэн габьяатай. 2004 ондо Санкт-Петербургын Залуушуулай бодолгын талаар хорооной грантын мүнөөр «Ая ганга» гэһэн оюутадай хатарай бүлгэм байгуулагдажа, хотын хэмжээ ябуулгануудта саг үргэлжэ хабаададаг болоһон байна. Мүнөө «Ая ганга» жаса Буряад оронһоо гарбалтай үндэһэ яһатаниие нэгэдүүлдэг соёлой болон олзын хэрэг эрхилэлгын ёһотой түб болоно.

«Алтан Гэрэл» эмхиин дурадхаһан гэрэл зураг

Красноярск

Красноярскын олониитын «Алтан Гэрэл» гэһэн эмхи Енисей мүрэнэй эрьедэ 20 жэлһээ дээшэ буряад соёлоо, ёһо заншалнуудаа сахин хамгаална. Тус эмхиин хүтэлбэрилэгшэ Амгалан Дарижапович Цыдыпов юм. Нютаг зоной эблэл байгуулгада, тэрэнэй эхин ажалда горитой хубитаяа түрүүшын түрүүлэгшэ Анатолий Ринчинович Базаров оруулаа. Харамтайнь гэхэдэ, Анатолий Ринчинович сэрэгэй тусхай үйлэ хэрэгүүдтэ баатарай үхэлөөр унаа.

- Бүхы дэлхэйн буряадуудые нэгэдүүлһэн фестивальда хабаадаха гээшэ манай эблэлдэ ехэ хүндэтэй. 2022 ондо Агын тойрогто болоһон «Алтаргана» нааданда олоороо ошожо хабаадаабди. Манай түлөөлэгшэд фестивалиин нээлгын баярай жагсаалда, тиихэдэ тамирай мүрысөөнүүдтэ хаба шадалаа туршаһан байна. Тэдэнэр һээр шаалган, шагай наадан болон бүхэ барилдаанда оролсоо һэн. Байгша ондо найман хүнһөө бүридэһэн делегаци Красноярска хизаар түлөлөө, - гэжэ делегациин хүтэлбэрилэгшэ, эмхиин түрүүлэгшын орлогшо Агван Алдарович Перенгалаев тэмдэглэнэ.

Нютаг зоной эблэл Красноярск хотодо заншалта болоһон Сагаалган, Сурхарбаан һайндэрнүүдые эмхидхэжэ, Буряад соёлой үдэр, «Баатар-Дангина» гэһэн мүрысөө үнгэргэдэг юм. Бүгэдэ Буряадай «Эрдэм» диктант бэшэлгын талмай болодог. Нютагһаа холо һурахаяа ерэһэн оюутадые дэмжэжэ, Сибириин федеральна тойрогто албан ёһоной түлөөлэлгын газар нээнхэй. Нютагаархидтаа туһа хүргэжэ, можо нютагай үндэһэтэнэй хоорондохи түсэлнүүдтэ эдэбхитэйгээр хабаадажа, бусад автономинуудтай суг ажалладаг юм. Томо хэмжээнэй хэмжээ ябуулганууд Красноярска хизаарай Засагай газарай, нютагай засагай байгууламжануудай хүэлбэрилэгшэдэй болон олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй дэмжэлгээр эмхидхэгдэдэг юм.

- Буряад арадайнгаа ёһо заншалнуудые, соёл уралиг сахин хамгаалха хэрэгтэй эдэбхитэй хабаадалсажа ябахыетнай уряалнабди, - гэжэ «Алтан Гэрэл» эмхиин түлөөлэгшэд буряад арадтаа хандана.

Казань хотын үндэһэтэнэй-соёлой автономиин дурадхаһан гэрэл зурагууд

Казань

Казань хотын үндэһэтэнэй-соёлой автономи 2016 ондо байгуулагдаһан юм. Тэрэнэй хүтэлбэрилэгшэнь Сэсэгма Викторовна Бубеева юм. Байгша ондо нютаг зоной эблэл арбан жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглэһэн байна.

- Хотын болон уласай хэмжээябуулгануудта эдэбхитэй хабааданабди. Сагаалган, Зөөхэйн наадан, Түрэл хэлэнэй болон Арадуудай нэгэдэлэй үдэрнүүдые эмхидхэдэгбди. Байгша ондо «Алтаргана» нааданда хоёрдохиёо хабаадаабди, - гэжэ Сэсэгма Бубеевна хэлэнэ.

Казань хотын үндэһэтэнэй-соёлой автономи байгша ондо Агууехэ Илалтын туйлагдаһаар 81 жэлэй ойн баярай хэмжээ ябуулгануудта хабаадалсаа. Тэдэнэр дурасхаалай хүшөөдэ сэсэгүүдые табиха ёһололдо оролсоо, «Хэтэ мүнхын жагсаалда» алхалһан байна.

- Угсаата арадайнгаа соёлоор һонирхохо, түрэл хэлэеэ шудалха, ёһо заншалнуудаа сахиха һонор ухаатай байгты. Эхэ орондоо үнэн сэхээр хандажа, дурлажа ябагты, оршон байгаалияа гамнагты, - гэжэ Казань хотын түлөөлэгшэд «Буряад үнэн» сониной уншагшадта хүсэнэ.