499
Будаадын шажанай эрдэни-зэндэмэни Зандан Жуу бурхантай, аягуумжата Шойжол һахюуһантай Буряад ороной тон баян түүхэтэй урданай дасангуудай нэгэн болохо Эгэтын «Дамчой Равжалин» дасанай мүндэлһөөр 200 жэлэй ойн баяртай дашарамдуулан, Буряад Уласай, Үбэр Байгалай хизаарай, Эрхүү можын, Агын тойрогой, мүн Монгол, Хитад оронуудта ажаһуудаг буряад арадай дундаһаа оюун бэлигтэн тодоржо, магтаал дуунуудаа, уран шүлэгүүдээ тоогүй олоор найруулжа, олоной һонорто табиһан байна. Энэ ехэ мүрысөөе Яруунын аймагай захиргаан, Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман, Буряад ФМ радио эмхидхээ. Ирагуу найрагшадые Соёлой яаманай Архивай хэрэгэй болон эмхидхэн хангалтын хорооной түрүүлэгшэ Баярма Айсуева, һүзэгтэнэй «Шакьямуни Зандан Жуу дасан» гэһэн нэгэдэлэй түрүүлэгшэ Аюр Цыденов, Эгэтын-Адагай дунда һургуулиин 28-дахи выпуск эбээн тэдхээ.
Магтаал гүйсэдхэгшэдые: ИТАР-ТАСС-ай Монголдо түлөөлэлгэтэ газарай хүтэлбэрилэгшэ Туяна Зондуева, Улаан-Үдэдэ Цыренпил Ранжуровай гудамжаар оршодог «Бууза» кафе, Бата, Долгор Шойжалсановтан эбээн тэдхээ.
Тэдэ олонуудай зохёохы ажалые: Орос Уласай Эрдэмэй академиин Сибириин таhагай Монгол, Түбэд, Будаадын шажан шэнжэлгын хүреэлэнэй ахамад мэргэжэлтэн, филологиин эрдэмэй доктор, профессор Людмила Дампилова, Монголой Гандантэгчэнлин хиидэй габжа, соёлой тэргүүн ажалтан Отхонбаяр лама, Буряадай Арадай уран бүтээлэй түбэй захиралай орлогшо Сергей Доржиев, Буряад Уласай Уран бүтээлэй түбэй редактор Баярма Цыденова, олон жэлдэ арадай «Лёнхобо» ансамблиин хүтэлбэрилэгшэ ябаһан, Буряад Уласай соёлой габьяата ажалшан Жибзима Рыгденова шүүгшэд сэгнээ.
Ирагуу найрагшад, дуушад, хүгжэмшэд, һайн дуранай зүжэгшэд наһанай илгаагүйгөөр эдир залуу үетэнһөө эхилээд, һахал сагаан үбгэд, һаншаг сагаан хүгшэд хүрэтэр бүгэдэ эдэбхитэйгээр шармайн оролсожо, уран шүлэгүүдээ, аялга һайхан дуунуудаа Зандан Жуу шүтээндээ, Эгэтынгээ «Дамчой Равжалин» дасанда зорюулхадаа, үргэл, хандибаа зорюулнабди гэжэ һанан, сэдьхэжэ, уран бэлигэйнгээ дээжэһээ бэшэрэн зальбаран үргөө.
Эгэтын дасанда, Зандан Жуу бурханда зорюулһан магтаал дуунай найр Эгэтын дасанай шэрээтэ Амгалан лама Дашицыренов, Яруунын аймагай засаг дарга Цогто Жамсуев, Буряад ФМ радиогой захирал Жанна Дымчикова нээгээ. Харагшадай һонорто 12 шүлэг, 24 магтаалнууд зэдэлээ.
«Магтаал – эртэ холын үенүүдһээ арадай аман үгэ дамжан ерэһэн һүр жабхаланта, юрын бэшэ үгэнүүд, шүлэгүүд, элинсэг эсэгэнэрһээ дамжан сахидаг угсаата соёлоймнай шухала зүйл. Хурдан хүлэгүүд соло дуудуулдаг, баатар бүхэшүүл, хёрхо мэргэшүүл бароо магтаалда хүртэдэг, дасан хиидүүдтэ, бурхан һахюуһадта магтаалнууд зэдэлнэ.
Магтаал зохёогшодой дунда
Үргэн Буряад орондоо уран дархашуулаар суутай Ивалгын аймагай Оронго нютаг тоонтотой, эхэ буряад хэлэеэ олон үе һурагшадтаа заажа ябаһан багша, уран шүлэг, зохёол бэшэдэг, оршуулдаг, гурбан номой, 10 гаран дуу найруулһан автор; Сергей Есенинэй нэрэмжэтэ ба «Поэт года-2024» гэһэн Оросой Үндэһэтэнэй шангуудай номинант, «Алтаргана-2024» нааданай ирагуу найрагшадай дунда илагша Билигун Туяа (Туяна Очирова) эрхимлээ. 2-дохи һууринуудые Үбэр-Монголой Шэнэхээнэй, эдир багаhаа яруу найрагта урматай, һурагша байхадаа, шүлэгүүдые бэшэжэ эхилһэн, «Энхэжэн мүнхэжихэ арюун үлгы»,
«Эжыдээ үргэхэ дуун» гэһэн шүлэгүүдынь олоной һайшаалда хүртөө һэн, «Нютаг», «Хүлэг моримни» шүлэгүүдтэнь дуунай ая зохёогдожо, удахагүй олоной һонорто табигдаха. Үнгэрһэн «Алтарганын» ирагуу найрагшын урилдаанай лауреат Доржийн Намсалма болон Яруунын аймагай Эгэтын-Адагай бэлиг түгэлдэр һургагша, Оросой Холбоото Уласай юрэнхы болбосоролой хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай габьяата багша Дулсан Гуробазарова эзэлээ. 3-дахи һууринуудта Агын тойрогой Согто-Хангил нютагай Чимитов, Яруунын аймагай Үльдэргын Ханда Доржиева гараа.
Заншалта магтаал үргэгшэдэй дунда Сэлэнгын аймагай түлөөлэгшэ, 2024 онhоо үльгэр түүрээжэ эхилһэн, «Алтаргана-2025, 2026», «Ёрдын наадан-2025» наадануудта хабаадагша, һая Монголой Өвөрхангайда үнгэрһэн Уласхоорондын юрөөлшэдэй 2-дохи «Талын 5 эрдэни-2026» нааданда оролсожо, лауреат болоод бусаһан Дылгыр Дымбрылов илажа гараа. 1997 онһоо морин хуураар тогложо, үльгэр түүрээжэ, магтаал соло үргэжэ захалһан, «Алтаргана» наадануудта оролсожо, үльгэршэнэй Алтан дипломдо, 1-дэхи, 2-дохи һууринуудые эзэлһэн, Арьяа-Баалын магтаал, морин үльгэр түүрээлгээр шангуудта хүртэһэн, 2025 ондо «Ёрдын нааданай» үльгэршэдэй урилдаанда 1-дэхи һуури абаһан Алексей Цырендылыков 2-дохи ҺУУРИДА гараа.
Жара гараһан наһатайшуулай дунда 1994 ондо эхилһэн «Алтаргана» наадамда оторо оролсожо, арадай дуу дуулажа, эссе бэшэжэ, Буряадай нэгэ үдэр, үндэһэн хубсаһанай загвар (мода), яруу найраг гэхэ мэтэ номинацинуудта оролсожо, 16 дахин «Алтарганада» таһалгаряагүй оролсоһон габьяатай Хэнтэйн аймагай Дадал сомоной Цыдендоржын Янжима илажа гараа.
16 наһа хүрэтэр хүүгэдэй дунда Эрхүү можын Оһын аймагай «Магтаал» ансамблиин дуушан, 8-дахи ангиин һурагша, 2024 ондо «Алтарганые» угтуулһан «Аялга һайхан дуумни» тэмсээндэ 2-дохи һуури абаһан, 2025 ондо «Угайм эрдэни» гэһэн үльгэршэдэй урилдаанда 1-дэхи һуури эзэлһэн Эрдэни Дагбанов 1-дэхи һуури эзэлжэ шадаа.
2-дохи һуури Яруунын аймагай Эгэтын-Адагай дунда һургуулиин һурагшад; «Наранай туяа» гэһэн республикын хэмжээнэй дуунай урилдаанда, «Эхэ хэлэн» гэһэн һургуулинуудай дундахи уласхоорондын тэмсээндэ амжалтатай оролсодог Алтан-Гэрэл Бурхиева Баян Цыденов хоёрой дуэт эзэлээ.
3-дахи һуурида багшынгаа ударидалга доро «Алтаргана-2026» нааданда оролсожо, түрүүшын дадал олоһон Яруунын аймагай Үльдэргын 10-дахи ангиин һурагша Цырен Гончиков гараа.
Жараяа дабаһан наһатайшуулай дунда Хэнтэйн аймагай Дадал сомоной Цыдендоржын Янжима илажа гараа.
Хүүгэдэй шуулгануудай дунда Москва хотодохи Буряад Уласые Бүрин түлөөлэлгын үндэһэтэнэй түбтэ байгуулагдаһан, Сагаалганһаа захалаад, элдэб баяр ёһололнууд, хэмжээ ябуулгануудта ирагуу дуунуудаа шагнагшадтаяа танилсуулжа, видеоклип, ролигуудта оролсожо, буряад аялга дуунуудаа дэлгэрүүлжэ байдаг «Номин» Этнотүбэй хүүгэдэй ансамбль илаа.
33 наһа хүрэтэр залуушуулай дунда зохёохы замаа 15 наһанһаа эхилһэн, «Алтаргана-2024» наадамда оролсожо, мүнгэн медальда хүртэһэн, үнгэрһэн «Алтарганада» бэлиг талаангаа харуулһан Могойтын аймагай Урта нютагай Цырен Лодонов илажа гараа. 2-дохи һуури 2008 онһоо тайзан дээрэ дуулажа, уласхоорондын «Наранай Туяа» , «Гэгээн аласай одод», «Сагаан һарын дангина», «Баатар-Дангина», эстрадна дуунуудай «Сагаан һара, шэнэ дуушад», «Мүшэтэ һүни» гэхэ мэтэ олон тэмсээ тоглолтонуудта амжалтатай оролсоһон, Красноярск хотодо һурадаг Эгэтын Адагай Нарана Бурхиева эзэлээ. 3-дахи һуурида 9 наһанһаа дуу хүгжэмөөр һонирхожо эхилһэн Үбэр Байгалай хизаарай, Забайкальск һууринай Оюна Базаргуруева гараа.
Томошуулай дунда Улаан-Үдын «Буряад ФМ» радиодо Үбэр-Байгалай дамжуулгые хүтэлэгшэ Эржин Соборова илаа, «Алтаргана-2026» Уласхоорондын наадамда дуунай Гран-при шагналда хүртэһэн оперын театрай дуушан Аюна Базарсадаева 2-дохиие эзэлээ.
Хослон дуулагшадай дунда 1-дэхи һуури Буряадай гүрэнэй оперын театр ба Красноярск хотын оперын театрай гол дуушад Билигма Ринчинова Мэргэн Санданов хоёр эзэлээ. Энгельсина Гармаевагай олон жэлэй урда Зандан Жуу бурханай найрта зохёожо, гантиг шулуун дээрэ һиилүүлһэн магтаал дуу шэнээр һэргээн гүйсэдхэһэн Елена Мохосова Дамба-Дугар Бочигтоев хоёр 2-дохи һуурида гараа. 3-дахи һуури Баярма Тудупова Гармажап Эрдынеев хоёр болон СССР-эй арадай артист Дугаржап Дашиевай гүйсэдхэдэг байһан дуунда фонограмма хэжэ шэнэлээд, будаадын шажанай эрдэни-зэндэмэни Зандан Жуу бурхандаа зальбаран, хүндэлэл бэшэрэлээ элирхэйлһэн оперын дуушад Баяржаб, Эржена Дамбиевтан абаа.
Шуулгануудай дунда 1-дэхи һуури аймагай, республикын хэмжээнэй баяр наадануудта, найрнуудта ород, буряад дуунуудаа, ондоошье яһатанай дуунуудые оршуулжа хангюурдажа, ганса нютагтаа бэшэ, харин холын һуурин хотонуудаар, Хойто Кавказаар, Монгол оронооршье танилсуулдаг, Новосибирск, Сочи хотонуудта үнгэрһэн уласхоорондын тэмсээнүүдтэ Гран-при шанда хүртэһэн «Улаан Ярууна» шуулган эзэлжэ шадаа.
«Номин» этнотүбэй шуулган (ударидагша Аюна Алексеевна Борхонова, уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Оюна Чимитовна Будаева) болон Эгэтын Адагай арадай дуу бүжэгэй «Аялга» шуулган (хүтэлбэрилэгшэ: Ринчин Цырендоржиевич Бурхиев) 2-дохи һуурида гараа.
2018 ондо мэдээжэ дуушан Нумаа абжаагай Улаан-Үдэ шадар ажаһуудаг нютагаархидтаяа байгуулһан «Наян Наваа» шуулган эрэшүүлээ ажалдань, алибаа сэрэгтэ үдэшөөд, үри хүүгэдээрээ үлэхэдөө, сог залияа унтараангүй, байдалай бэрхэдэ дарагдангүй ябадаг эхэнэрнүүдые нугаршагүй хатуу түмэртэй жэшээ. Үбэр-Монголдоо нэрэтэй түрэтэй Шэнэхээнэй «Түмэр басагад» шуулган болон 2003 онһоо эхилэн, Орос Уласай ба Уласхоорондын тэмсээнүүдтэ оролсожо, Санкт-Петербург, Москва, Хитад, Монгол гүрэнүүдээр тоглоһон Агын Үндэһэн соёлой «Гуламта» арадай театр 3-дахи һуури абаа.
Уран гоё, торгон ая үгэтэй үнэн сэдьхэлэй магтаал дуунуудые соносоһон Эгэтын «Дамчой Равжалин» хиидэй Шойжол һахюуһан, Зандан Жуу шүтээн, бүхы бурхад үлзы хотог орошуулжа байхань болтогой!
Яруунын аймагай захиргаанай, egov-buryatia.ru, Жанна Дымчиковагай дурадхаһан гэрэл зурагууд.
Автор: Сэнгэ РИНЧИНОВ бэлдэбэ.
