573
Мүнөө бүхы дэлхэйн соёлнууд нэгэ адли болгогдожо, энэ талаар хилэнүүдэй усадхагдажа байһан сагта үндэһэ яһатанай түрэл хэлэнүүдые сахин хамгаалха, хүгжөөхэ гээшэ гол зорилго болонхой. Үндэһэн хэлэнүүдэй хосорхо туйлдаа хүрэһэн можо нютагуудта энэ асуудал бүришье тобойн гарана. Тиибэ яабашье, тусхай зорилготой, удаан болзорой ажал хадаа түрэлхи хэлэеэ сахиха хэрэгтэ шэнэ ами оруулха арга олгоно.
Хяагтын аймагай Алтайн хүүгэдэй сэсэрлигтэ зургаан жэлэй туршада үхибүүдые буряад хэлэндэ шурган оруулха программа бэелүүлэгдэнэ. Тиихэдээ бүхэли үдэрэй туршада хүмүүжүүлэгшэд үхибүүдээрээ буряад хэлээрээ хөөрэлдэдэг. Сэсэрлигтэмнай хүүгэдэй хэшээлнүүд үдэр бүриин хэлэндэ ажабайдалай ушарнуудта үндэһэлнэ: үглөөнэй хоол барихада, газаашаа гарахаяа бэлдэжэ байхадаа, газаагууршье сэнгэхэдээ, наадахадаашье, онтохонуудыешье уншаха үедөө багша буряадаараа хэлэжэл байдаг. Тиигэжэ хэлэн тусгаар ондоо юумэн бэшэ боложо, үдэрэй байдалай хуби болоно.
Буряад үгэнүүдэй үхибүүдтэ танил болоһые шагнахада, сэдьхэлээ уярхаар. Үхибүүд юрын, тиигэбэшье тон удхатай үгэнүүдые хэлэжэ байдаг. Тодорхойлбол, «Сайн байна!» гэжэ багашуул бэе бэеэ мэндэшэлдэг; «Би шадахаб!» - гэжэ тэдэнэр нааданда илаһанайнгаа һүүлээр омогорхолтойгоор хэлэдэг; гэртээ ошоходоо «Баяртай!» гээд гарадаг. Эдэ үгэнүүд сээжэлдэжэ хадуугдаһаншье һаа, мүнөө үдэр бүриин ажабайдалда хэрэглэгдэдэг үгэнүүд болонхой.
- Наадажа, хүхилдэжэ, түрэл хэлээрээ харилсаха арга хүүгэдэй сэсэрлигтэ нэбтэрүүлэгдэнхэй. Һаяхана, хэнэйшье һануулаагүй байхада, хүбүүмни хүгшэн эжыдээ утаһаар «Баяртай!» гэжэ хэлээд, үнэхөөрөө, онсо юумэ бүтээһэн шэнгеэр баяртайгаар энеэбхилээ. Минии һанахада, энэ ямаршье шагналһаа үнэтэй, - гэжэ хүүгэдэй сэсэрлигтэ ябадаг үхибүүнэй эжы хубаалдаа.
«Бидэ нааданабди, дууланабди, хөөрэлдэнэбди» - эдэ манай сэсэрлигтэ хабаатай юрын үгэнүүд бэшэ, харин үдэр бүри бэелүүлэгдэдэг үнэн уряа. Үдэр бүри үхибүүдые буряад хэлэндэ
нэбтэрүүлэн оруулха талаар гуримшуулагдаһан ажалнай, оролдолгомнай бидэнэй үнэхөөрөө омогорходог гайхамшаг үрэ дүнгүүдые харуулна ха юм.
Манай хүмүүжэмэлнүүд жэл бүри эмхидхэгдэдэг «Гуламта», «Бамбарууш», «Номто» гэһэн можонууд хоорондын мүрысөөнүүд болон олимпиадануудта, мүн аймагай «Бэрхын бэрхэ» гэһэн буряад хэлэнэй оюун ухаанай мүрысөөндэ шангай һууринуудые, дипломуудые абаһан байна. 2024 ондо сэсэрлигэймнай басаган Москва хотодо үнгэргэгдэһэн «Щедрое народное наследство – я люблю красивый наш язык» гэһэн һургуулиин наһа гүйсөөгүй үхибүүдтэй гэр бүлэнүүдэй Бүхэроссиин мүрысөөндэ илажа гараа. Тиихэдэ манай шаби ХVI Бүгэдэ Буряадай уласхоорондын «Алтаргана-2026» нааданда зорюулагдаһан «Бага уран баримал» шэглэлээр «Наследие дарханов» гэһэн хүүгэдэй уран барималай болон шэмэглэлэй прикладной урлалай можо хоорондын мүрысөөн-үзэсхэлэндэ «Табан хушуун мал» гэһэн бүтээлээрээ түрүү һуури эзэлээ. Эдэ талмайнуудта hургуулиин наһа хүсөөгүй үхибүүд буряадаар хэр зэргэ бэлэдхэлтэй, хэр зэргэ хэлэеэ хэрэглэн шадажа байhанаа харуулна. Үхибүүндэ тайзан дээрэ гараха, шүлэг хөөрэхэ, түрэл хэлэн дээрээ асуудалнуудта харюусаха гээшэ шухала алхам болоно. Тиигээд дипломтой ерэхэдээ, үхибүүн өөртөө бүри этигэжэ, хэлэеэ үшөөшье һайнаар шудалха эрмэлзэлтэй болоно. «Баатар», «Дангина», «Сагаалганай уулзалга», «Хамта дуулая!» гэһэн мүрысөөнүүдтэ үхибүүд буряад дуунуудай оршонтой танилсана. Дуу дуулахадаа, эшэхэ, тэбдэхээ болижо, хэлэхэдэньшье хүнгэн болодог, үгэнүүдыньшье бэлээр хадуугдадаг.
Тиихэдэ «Шагай нааданда» үхибүүд гансал шадамар бэрхээрээ бэшэ, харин яһанай нэрэнүүдые, дүримүүдые, буряадаар яажа тоолохоб гэжэ мэдэдэг байһан дээрэһээ иладаг юм. Энэ нааданда хэлэн үйлэ хэрэгэй нэгэ хуби боложо, «һуралсалай» орёо юумэн бэшэ болодог.
Бидэ үхибүүнэй түрэл хэлэн дээрээ хэлэһэн үгэ, шагнал бүхэнөөрнь омогорходогбди. Юуб гэхэдэ, иигэжэ баяр баясхаланай оршондо түрэл соёлдоо, хэлэндээ үнэн дурлал мүндэлнэ. Энэл дурлал Алтайн сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэд үдэр бүри наринаар түрүүлнэ.
Багшанар 2024 ондо «Языковое воспитание в семье – основа сохранения и развития языков народов Российской Федерации» гэһэн Оросой Холбоото Уласай арадуудай хэлэнүүдые сахин хүгжөөхэ талаар хуралдаанда Москва хотодо хабаадаа. 2023 болон 2026 онуудта буряад хэлэ бэшэгэй багшанарай можонууд хоорондын съезднүүдтэ оролсожо, курс болон семинарнуудай ашаар шадабарияа саг үргэлжэ дээшэлүүлнэ. Сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэдэй «Этнокультурное воспитание дошкольников» гэһэн аймагай семинар сэсэрлигтэ үнгэргэгдөө. Семинарай үедэ хүмүүжүүлэгшэд аймагай сэсэрлигүүдэй түлөөлэгшэдтэй үхибүүдые буряад хэлэнэй оршондо шэнгээхэ талаар дүй дүршэлөөрөө хубаалдажа, «Шэдитэ абдар» гэһэн квест-наада харуулаа, «Яһанай зураг – Баабхай» гэһэн мастер-класс үнгэргөө. Сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэд 2023, 2025 онуудай аймагай «Эрхим хүмүүжэлэгшэ» гэһэн мүрысөөнэй дипломуудта хүртөө.
Түрэл хэлэн, соёлдоо үнэн зүрхэнһөө дурлал, хүнэй оролдолго, гайхамшагта юумэ бүтээхэ шэдитэй. Эдэ бүгэдэ ерээдүйдэ соёлой онсо шухаг «код» сахиха, түрэл хэлээрээ омогорхожо, үри хүүгэдтээ дамжуулха шэнэ үеые бүрилдүүлхэ хэрэг болоно. Түрэлхи хэлэмнай өөрын онсо һайн сэсэн ухаагаараа дэлхэйе баяжуулжа, амидаран хүгжэн һалбаржа шадаха ёһотой гэжэ харуулжа байнабди.
Бэла БУДАЕВА,
Алтайн хүүгэдэй сэсэрлигые даагша.
