«Архивта үшөө оюутан ябахадаа дурлаа һэм...»

Түүхын эрдэмэй доктор, Оросой Холбоото Уласай габьяата архивист, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат, Буряад Уласай Гүрэнэй архивай захирал Бутит Цыдыпмункуевна Жалсанова нютаг можынгоо түүхэ гамтайгаар хадагалха нангин хэрэгтэ үнэн сэхэ ябаһаар. Эрдэмэй ба соёлой хүгжэлтэдэ тэрэнэй оруулһан хубита сэгнэшэгүй.

Тоонто нютагай үргэмжөөр

Жалсанова Бутит Цыдыпмункуев­на Шэтэ можын Могойтын аймагай Ага-Хангил һууринда 1962 оной ок­тябрь һарада Жалсанов Цыдыпмун­ко Цыжипова Цындыма хоёрой үнэр баян гэр бүлэдэ түрэһэн юм. Багаһаа һүбэлгэн, элдэб юумээр һонирходог басагахан номдоо заабол һайнаар һуража, дээдэ мэргэжэлтэй боло­хо, ажалдаа нарин нягта хандасатай байха, амжалта туйлаха, аба эжын омогорхол, аха дүүнэрэйнгээ түшэг тулгань болохо гэжэ хэндэшье һэжэг түрэдэггүй һэн ааб даа. 1968 ондо Бутит Ага-Хангилайнгаа һургуулида орожо, тэрэнээ 1979 ондо дүүргэһэн юм. Эдэбхитэй һурагша бүхы хэм­жээ ябуулгануудта хабаададаг бай­гаа, номдоошье аргагүй бэрхэ һэн. Хажуугаарнь һургуулиингаа дружи­нын зүблэлэй түрүүлэгшээр, удаань комсомолой эмхиин секретаряар то­милогдоо. Түүхээр ехэтэ һонирходог байһан тула Бутит басаган тэрэ үеын үбгэд хүгшэдэй хөөрөөнүүдые зузаахан дэбтэр соогоо бэшэжэ абаһаншье байха. Урагшаа һанаатай эдэбхитэн нэгэтэ бэшэ хүндэлэлэй грамотануудаар, «За активную ра­боту» гэжэ ЦК ВЛКСМ-эй энгэ­рэй тэмдэгээр шагнагдаһан. Бутит Жалсанова һургуулияа магтаалай үнэмшэлгэтэйгээр дүүргэжэ, 1979 ондо Шэтын гүрэнэй Н.Г. Чернышев­скиин нэрэмжэтэ багшанарай инсти­тудай түүхын ба филологиин таһагта ороһон байна. Дээдэ һургуулияа улаан дипломтойгоор дүүргэһэн түүхын залуу багша түрэл Ага-Хангил нютагаа бусажа, дунда һургуулида ажалайнгаа намтар эхилһэн юм. Удаань Могойтын аймагай номой санда, комсомолой хороондо, ара­дай болбосоролой таһагта хүдэлөө. Теэд хаанашье хүдэлөө һаа, ходол магтаалтай, шагнал хайрануудта хүртэжэ ябаа.

«Архивта үнгэрһэн үдэр бүхэн һонирхолтой...»

Бутит Жалсанова 2004 ондо Бу­ряад Уласай Гүрэнэй архивай мэргэ­жэлтэнээр хүдэлжэ эхилээд, удахагүй, 4 жэлэй удаа, архивай захиралай ор­логшоор томилогдоо һэн. Харин 2013 ондо Бутит Цыдыпмункуевна захи­ралай тушаалда томилогдоһон бай­на.

Архив гээшэ гүрэнэй шухала бо­долгонуудые дүүргэдэг, эрдэмэй ба соёлой хүгжэлтэдэ туйлай ехэ хуби­таяа оруулдаг эмхи зургаан. Эндэ нютаг можын, түрүү хүнүүдэй түүхэ, баримтата саарһа дансанууд гам­тайгаар хадагалагдадаг. Гүрэнэй ар­хивай жасада 1 сая гаран данса бии, тэдэнэй 150 мянганиинь хубисхалай урдахи, бэшэниинь совет ба удаада­хи үеын дансануудай жаса болоно. Архив уласай, мүн тэрэнэй дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг арадуудай түүхэдэ хабаатай материалнуудаар илангаяа баян. Эмхи зургаанай мэргэжэлтэд­тэ ажалай стаж, хүнэй бэе махабадта аюултай, хоротой хүдэлмэриин эрхэ нүхэсэл, шагнал хайранууд болон бу­сад баримтануудые баталха талаар хандалганууд орожол байдаг.

– Тэрээнһээ гадуур бидэ эмхи зур­гаануудай, һуурингуудай, һургуу- линуудай, хүүгэдэй сэсэрлигүүдэй байгуулагдаһан үе саг, зарим орга­нуудай нэрэеэ һэлгүүлһэн ушарнуу­дые баталдагбди. Манда нютагайн­гаа, аймагайнгаа, хүдэлжэ байһан газарайнгаа, уг гарбалайнгаа түүхэ бэдэрһэн зон ерэдэг. Жэлэй турша­да 8 мянга гаран хандалганууд оро­дог. Тиихэдэ 7 мянга гаран хүн ма­най архивай уншалгын танхим руу ерэжэ, саарһа дансануудые шэнжэ­лэн үзэдэг. Тэдэнэй тоо жэлһээ жэл­дэ олон боложол байна. Жэшээнь, угайнгаа түүхэ шэнжэлхэ хэрэгтэ аргагүй ехэ тэсэбэри, саг, оролдолго хэрэгтэй. Зарим зон эхилһэн хэрэгээ заатагүй дүүргэдэг, харин ехэнхинь элдэб шалтагаар хахад харгыһаа зайсаха баатай болодог, - гэжэ Бу­ряад Уласай Гүрэнэй архивай захи­рал Бутит Жалсанова хөөрэбэ.

Мүнөө Буряад Уласай Гүрэнэй архивай сайт дээрэ урданай зарим дансануудтай танилсахаар. Тэм­дэглэхэдэ, тэдэнэй багахан хубинь тоо оньһоной гуримда оруулагдан­хай. Энэ жэншэдгүй нарин ажал үргэлжэлһөөр.

Гүрэнэй архивай коллектив Бу­тит Цыдыпмункуевнагай ударидал­га доро үшөө нэгэ шухала шэглэ­лээр ажал ябуулдаг. Үзэсхэлэнгүүд, лекцинүүд, хэблүүлгэнүүд, экскурси­нууд үргэн олоной һонирхол татадаг юм.

- Архивай жасада хадагалагда­жа байһан дансануудые уншахада, ехэ һонин байдаг, үдэр бүри шэнэ юумэнтэй танилсанаш, сэгнэшэгүй эрдэм мэдэсэтэй болонош. Жэ- шээнь, газар, сэрэгэй албанай уял­га, хүтэлбэри ба шажан гэхэ мэтэ шухала асуудалнуудые шиидхэхэеэ Санкт-Петербург мордоһон Агын ба Хориин буряадуудай түлөөлэгшэдэй тайшаанартаяа бэшэгээр нюуса ха­рилсаан минии анхарал татаа һэн. Тэдэнэй бэе бэедээ эльгээһэн теле­граммануудай текст ойлгожо ядааб. Удаань Агын буряадуудай ахамад тайшаагай жаса соо нюуса бэшэгэй тэмдэгүүдые (шифр) олоһон байнаб. Тиигэжэ телеграммын удха намда ойлгосотой болоо һэн. Жэшээнь, нюу- са тэмдэгүүдые хэрэглэн, Агын ба Хориин түлөөлэгшэд Пётр Бадмае­вые өөһэд хоорондоо Добролюбов гэжэ нэрлэдэг байһан. Харин Эспер Ухтомский телеграмма соо «Зна­комый» гээд нэрлэгдэнэ. Тиихэдэ Сэлэнгын буряадуудай тайшаагай зэргэ олгохо талаар II дугаар Пётр хаанай нэрэһээ үгтэһэн үнэмшэлгын буулгабари манай архивта хадага­лагдажа байдаг. 1727-1728 онуудта Савва Владиславич-Рагузинский зүүн зүгэй хилэ тогтооһон юм. Тэ- рээндэ ехэ туһа хүргэһэн сонгоол угай Лубсан Окинов 1729 оной ию­ниин 4-эй үнэмшэлгөөр тайшаагай зэргэтэй боложо, тэрээндэ, тэрэ­нэй уг залгамжалагшадта жэлэй 20 түхэригэй салин тогтоогдоһон байна. Зарим сэнтэй дансануудай бүтэн зандаа үлөөгүйнь голхорол­той. Урданай сагта байшангууд мо­доор баригдадаг байгаа, тиимэһээ түймэрэй үедэ олохон дансанууд үгы хэгдэһэн. Жэшээнь, манай архивта Мухар-Шэбэрэй волостной прав­лениин материалнууд хомор, орой­доо 44 жаса үлэнхэй. Олон зон ман­да хандадаг, теэд 1920-ёод онууд- та байшаниинь шаташаһан юм. Бэшүүрэй волостной правлениин саарһа дансанууд манда үгы, тэн­дэ баһал түймэр болоһон. Боохоной буряадууд угайнгаа бэшэгүүдые мүн бэдэрдэг, 19-дэхи зуун жэлдэ баһал бүхы юумэниинь галда абтаһан байна. Хориин Талын Дүүмэ хара­жа үзэхэ болоо һаа, тэрэ ехэ дэбис­хэртэй, олон хүн зонтой баян Дүүмэ байгаа, теэд 19-дэхи зуун жэлэй хахадһаа хойшо бүридхэгдэһэн дансануудынь үлэнхэй, - гэжэ архи­вай захирал хөөрэбэ.

Хэһэн ажалынь ехэ

Бутит Жалсанова 200 гаран эрдэ­мэй хэблүүлгэнүүдэй, архивай данса­нуудай 28 суглуулбариин автор. Тэрэ 2008 ондо «Инородные управы бу­рят как органы местного самоуправ­ления бурят в XIX – начале ХХ вв.» гэжэ сэдэбээр диссертаци хамгаал­жа, түүхын эрдэмэй кандидадай нэрэ зэргэтэй болоо һэн. Харин 2013 ондо «История местного самоуправления бурят (XIX-начало ХХ вв.)» гэһэн сэ­дэбээр диссертаци амжалтатайгаар хамгаалжа, түүхын эрдэмэй доктор­ой нэрэ зэргэдэ хүртэһэн юм.

Бутит Цыдыпмункуевна Жалса­нова уласхоорондын, бүхэроссиин, нютаг можын хэмжээнэй эрдэ­мэй болон дадал шадабариин конференцинүүдтэ, архивна данса­нуудые дэлгэрүүлхэ үйлэ хэрэгүүдтэ эдэбхитэйгээр хабаададаг. 2015 ондо Росси Монгол гүрэнүүдэй Засагай газарнуудай хоорондын комиссиин ажалда хабаадажа, тэрэнэй дүнгөөр «Советско-монгольские экономи­ческие связи. 1955-1985 гг.» гэжэ дансануудай хамтын суглуулбари хэблэгдээ һэн. 2024 ондо «Улан-Ба­торская железная дорога. История и современность» гэжэ суглуулбари нара хараһан байна. Гадна Буряад Уласай Гүрэнэй архивай дансанууд Москва, Улаан-Баатар, Сүхэ-Баатар, Санкт-Петербург, Эрхүү, Улаан-Үдэ хотонуудта эмхидхэгдэһэн хамтын үзэсхэлэнгүүдтэ табигдаһан юм. Бу­тит Жалсановагай үдэр бүриин эрдэ­мэй ба шэнжэлэлгын ажалнууд хэдэн боти ном боложо гаранхай. Талаан бэлигтэй мэргэжэлтэн Оросой Хол­боото Уласай Архивна агентствын конкурсын илагша боложо тодорһон, хэдэн дахин шангай һууринуудые эзэлһэн байха юм. Бутит Цыдыпмун­куевна «Буряад Уласай үмэнэ габьяа- гай түлөө» медаляар шагнагдаһан, Оросой Юрэнхылэгшэ Владимир Путинай, холбоото уласай Архивай агентствын хүтэлбэрилэгшын бая­рай бэшэгүүдээр урмашуулагдаһан байна. 2019 ондо «Хүндэтэ архивист» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө, ха­рин 2026 ондо Монголой Юстициин яаманай «Тэргүүний архивч» гэжэ энгэрэй тэмдэгээр шагнагдаа.

«Архивта үнгэрһэн үдэр бүхэн һонирхолтой. Бүхэли наһан со­огоо эндэ хүдэлхөөр. Үндэһэгүй модон ургахагүй, түүхэгүй ерээдүй байхагүй», - гэжэ Буряад Уласай Гүрэнэй архивай захирал Бутит Жал­санова тоолоно.