Ашата абымнай алтан жэшээ
Минии аба, Соёл Доржиевич Бадмацыренов, эдэ үдэрнүүдтэ 90 наhа хүрэхэ байгаа. Абамнай 1933 оной ноябриин 28- да Дээдэ Ивалгада түрэhэн намтартай. Нютагтаа мэдээжэ, хүндэтэй зоной нэгэниинь байгаа.
Ниигэм
12 dec
Минии аба, Соёл Доржиевич Бадмацыренов, эдэ үдэрнүүдтэ 90 наhа хүрэхэ байгаа. Абамнай 1933 оной ноябриин 28- да Дээдэ Ивалгада түрэhэн намтартай. Нютагтаа мэдээжэ, хүндэтэй зоной нэгэниинь байгаа.
Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ В.В. Путинай зарлигай ёһоор, 2023 он Багшын жэл гээд соносхогдонхой. Тиихэдэ байгша ондо Буряад Уласай 100 жэлэй ойе угтанабди.
«Булагаа шэргээhэн нютаг – нютаг бэшэ, угаа алдаhан хүн – хүн бэшэ» - гэhэн арадай сэсэн үгэнүүд гүнзэгы удхатай. “Түрэл хэлэеэ мартаhан, үндэhэн заншалнуудаа сахидаггүй, «газарай габаhаа гараhан» мэтээр байдаг хүнүүд ута наhа наhалдаггүй, үри hадаhаниинь өөдэлдэггүй” - гэжэ элинсэгүүдэймнай hургаалнууд соо хэлэгдэдэг.
Интернет сүлжээнэй нэбтэрхэй толи РУВИКИ Россиин арадуудай хэлэнүүд дээрэ шэнэ бүлэгүүдтэй боложо эхилбэ. Түрэл хэлэн дээрээ эрдэм мэдэсэеэ хубаалдаха ба мэдээсэл абаха аргатай сахим талмай зохёон байгуулжа, манай гүрэндэ ажаһуудаг хүн бүхэндэ адлихан арга боломжо олгохо гээшэ энэ толиин гол зорилго мүн.
«Дэлхэйн хүн түрэлтэнэй баялиг» - гээд ЮНЕСК –ын соносхоhон морин хуурай «үбгэ эсэгэнь» болохо сууха хуур – ёhото буряадай үндэhэн заншалта хүгжэмэй зэмсэг. «Гунигтайхан» гээд алдаршаhан наадхуурай онсо ондоохон, жэнхэни буряад аялгатай хүгжэмынь мүнөөшье буряад хүн бүхэнэй зүрхэ сэдьхэл шэмшэрээн доhолгоодог шэдитэй.
Забайкалиин хизаарта аяншалгын хэрэг эршэмтэйгээр хүгжөөгдэжэ эхилбэ. Эндэ олдоһон Чингисхаанай “Алтан Ордон” империин хотонуудай үлэгдэлнүүд бүхы дэлхэйн археологуудай анхарал татадаг юм. Мүнөө Москва хотодо үнгэргэгдэһэн Уласхоорондын үзэсхэлэн дээрэ “Чингисэй шулуун” гэһэн үльгэр домогто хүшөө – шулуун олоной һонирхол татаһан байна. Тэрэ гайхамшагта шулуун мүнөөнэй Забайкалиин хизаарай “Хэрхэрын хотын” дэбисхэрһээ абаашагдаһан түүхэтэй.
XX зуун жэлэй тэн хүрэтэр Забайкалиин хизаарай зүүн талань эртэ урдын сагhаа гансал нүүдэлшэдэй hэеы гэрнүүдтэй зэрлиг таланууд гэжэ тоологдодог байhан. Теэд, 1950 -аад онуудта археологуудай ябуулhан малталганууд эндэ үшɵɵ XIII зуун жэлдэ үзэсхэлэнтэ hайхан хаанай ордонуудтай хотонуудай байhан тушаа гэршэлнэ.
XIII – XV зуун жэлнүүдтэ ород гүрэн монгол – татарнуудай дарлалта доро байһан гээд түүхын номууд соо бэшэгдэдэг. Тэрэниие олон хүнүүд сэхээр ойлгожо, монголнууд мүнөөнэй Россиин татар яһатантай хамта ород гүрэниие эзэмдэһэн гэжэ эндүүрэн ойлгодог. Залуу үеын татарнууд, омогорхон һагад, өөһэдыгөө урдын агууехэ сэрэгшэдэй үри һадаһад гээшэбди гэжэ мүн лэ эндүүрэн тоолодог гэжэ эли.
Багшаяа бурхан шэнгеэр һанаха –
Байдаг юм даа арадтамнай заншал.
Бадма сэсэгэй бадарһан дэльбэдэл
Буянтай хэрэгынь хэшэгээр ёһотойбди.
Хүн бүхэнэй наһан соо багша гээшэ олон дайралдадаг юм. Бүгэдэ олон багшанартаа бидэ ходол баяр баясхалан хүргэжэ ябаха ёһотойбди.
Хүүгэдэй сэсэрлигэй дунда үнгэргэгдэhэн харалга- нааданай үедэ ульгам буряадаараа наада зугаа дэлгээжэ байhан үхибүү харахада, ехэл урматай байдаг. Эндэ hая «Амар мэндэ» гэhэн уран бэлигэй фестивальда «Оюна» сэсэрлигэй Галсан Надцалов хүбүүнэй ехэ зоригтойгоор «Адуушанай дуу» дуулажа байхыень хараад, ехэ гоёшоогооб. Гансашье би бэшэ, тэрэ фестивальда хабаадаhан эдиршүүл, тэдэнэй хүмүүжүүлэгшэд эдир артистые халуунаар угтаа. Хүмүүжүүлэгшэ бүхэн «иимэ хэлэндэ бэрхэ хүүгэдтэй байгаа hаа, гоёл hэн ха» гэжэ hанаал ёhотой.
Мүнөөнэй эрдэмтэдэй приборнууд дуу абяануудые «харадаг» болоhон. Тиигээд буддын шажанай маани тарнинуудай абяанай долгинууд айхабтар аятай hайхан ба хүсэтэй элшэ гэрэлтэй гэжэ гэршэлэгдэhэн байна. Мүн лэ нангин субаргануудай сасарhан элшэнүүд маани тарнинуудтай нэгэ адли долгинуудтай гэжэ эрдэмтэдэй приборнууд харуулдаг.
Михей Ербановай нэрэмжэтэ Буряадай аграрна колледж байгуулагдаһаар 95 жэлэйнгээ ойн баярые тэмдэглэжэ, амаршалгын һайхан үгэнүүдые тогтоон абана. Элдэб онуудта мэргэжэлтэй болоһон зон һуралсалай гуламтада декабриин 1-дэ айлшаар бууһан байна.
«Бурятия» гэһэн уридшалан хүгжэлтын дэбисхэрэй резидент Байгалай нимгэн түмэрэй компани апрель һараһаа ноябрь болотор «Бурятмяспром» гэжэ уласай эдеэ хоолой түрүү үйлэдбэринүүдэй нэгые 6 000 000 шахуу консервын баанхануудаар хангаһан байна. Тэрэнэй хажуугаар түрүүшын парти баанханууд Үбэр Байгалай хизаарай мяханай үйлэдбэридэ эльгээгдэбэ. Саашадаа тиимэ үйлэдбэринүүдэй тоо олошоруулхаар түсэблэгдэнэ.
Буряад – Монголой түүхын бэшэгүүд Чингисхаанай эсэгэ Есүүхэй баатар хэтэ сохижа гал носооhон, Үүлэн хатан тэрэнииень бадарааhан гээд түүрээдэг. Тиимэ бэшэгүүд соо галай соло дуудаhан үгэнүүдэй удаа ямар –нэгэн хүсэл зорилго, hанаhан хэрэг урагшатайгаар бэелүүлхын тушаа гуйлтануудтай байдаг ха.
Манай үбгэ эсэгэнэр илангаяа үндэрөөр номин шулуу сэгнэдэг байһан. Мүн лэ тус шулуун Түбэдэй буддын шажанай ехэ багшанарай, Египедэй фараонуудай, Америкын индейцүүдэй г.м. нангин заншалта шулуун юм.
1998 онһоо манай гүрэндэ “Эхын Үдэр” гэһэн Уласхоорондын һайндэр тэмдэглэгдэжэ эхилһэн. Дэлхэйн бүхы арадуудай ёһо заншалда Эхэ – нангин һүлдэтэй, эгээл һайхан үгэ. Эхэ – хамагай эхин, наранай – элшэ, хүн бүхэнэй заяанай одото сахюусан.
I Пётр хаанай үедэ, 1701 ондо, мүнөөнэй Үбэр Байгалай хизаарай Нэршүү хотын дэргэдэ Росси дотор түрүүшын сагаан мүнгэнэй нөөсэ булашанууд олдожо, тэндэ эрдэнитэ түмэр үйлэдбэрилгын завод баригдаһан түүхэтэй.
1998 онһоо манай гүрэндэ “Эхын үдэр” гэһэн уласхоорондын һайндэр тэмдэглэгдэжэ эхилһэн. Дэлхэйн бүхы арадуудай ёһо заншалда Эхэ – нангин һүлдэтэй, эгээл һайхан үгэ. Эхэ – хамагай эхин, наранай элшэ, хүн бүхэнэй заяанай одото сахюусан.
Үшөө харуулха
