Сэлэнгын аймагай байгуулагдаhаар 100 жэлэй ойн баярай хэмжээн соо Цайдам нютагай гэгээн түрэлтэ X-дугаар хамба лама Дампил Гомбоевто зорюулhан хүнгэн атлетикээр урилдаан байгша оной октябриин 21-дэ эмхидхэгдэнэ.
Уран хэлэн - нагасаhaa,
Уран гар - эсэгэhээ,
Ухаан бодол - гэртэхинhээ,
Урма баяр - хүүгэдhээ,
Ута наhaн - буянhaa,
Ажабайдал – нүхэрhөө
гэһэн арадаймнай сэсэн мэргэн үгэнүүд тон зүб. Он жэлнүүдэй ошохо бүри аба эжын һургаал заабаринууд улам һайнаар ойлгогдодог, сэгнэгдэдэг.
Ород гүрэн дотор 2023 он Багшын болон залан хүтэлэгшын жэл гээд тогтоогдонхой. Олон олон жэлдэ мэргэжэлээрээ хүдэлжэ, багшын нэрые үндэрөөр абаад ябаһан, үеһөө үедэ дамжуулһан хүнүүдтэ мүнөө гол анхарал хандуулагдана. Тиигэжэ Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман багшанарай династинуудта зорюулагдаһан үзэсхэлэн бэлдээ. Түрүүшын харалга заншалта августын конференциин үедэ харуулагдаа бэлэй.
Минии һураһан, дүүргэһэн, хүдэлһэн Шэбэртын дунда һургуулиин түүхэ тон баян юм. Мүнөө үедэ 100 жэлэй хугасаада алдар солоёо буураагүй, Буряад Улас, аймаг, мүн Росси гүрэн соогоо эрхим һургуулинуудай тоодо ороһон юм. Үхибүүдэй болбосоролой, тамирай, соёлой, урлалай болон бусад шэглэлнүүдээр урагшаа дабшажа, үндэр амжалтануудые туйладаг.
Үльгэр домогоороо, түүхээрээ болон ажалша малша арад зоноороо баян хонгор hайхан Хориин аймагай эрхим басагадай нэгэн Нина Тожиловна Дашиева болоно. Нина Тожиловнада түрэһэн тоонто нютагынь, эхэ эсэгэнь дүрбэн тэгшэ, дүүрэн түгэс талаан бэлиг, эршэ хүсэ, эрмэлзэл үгэһэн байна.
Ами наһаяа хайрлангүй, эгээл һүүлшынгээ үдэр болотор Эхэ орондоо алба хааһан Жаргал Гомбоевой гэр бүлэдэнь Ород Уласай Геройн «Алтан Одон» барюулагдаба. Капитан Жаргал Гомбоев сэрэгэй тусхай хэмжээ ябуулгада мотострелково взводой ахалагша байһан юм.
Үнгэрэгшэ долооной эсэстэ түби дэлхэйн захада, агууехэ гүрэнэймнай аяар зүүн хилэ дээрэ оршодог Камчаткын хахад аралда буряад хэлэ үзэхэ амаралтын һургуули хизаарай номой санда нээгдэбэ. Тыва Уласайхидтай хамтараад, тэндэ түбхинэһэн нютагаархиднай Буряад Уласайнгаа байгуулагдаһаар 100 жэлэй ойн баярта зорюулжа, Сурхарбаан эмхидхээ.
Улаан-Үдэ хотодо Э.Р. Раднаевай нэрэмжэтэ Эмнэлгын колледжын шэнэ байшан нээгдэбэ. Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденов ерээдүйн элүүрые хамгаалагшадые амаршалба.
Иимэ гаршагтай фестиваль октябриин 13-да Улаан-Үдэ хотын ФСК соо үнгэргэгдэхэнь. Буряад Уласай 100 жэлэй ойн баярта зорюулагдаһан энэ фестивалиие Буряадай Толгойлогшо, Засагай газар болон «Байкал Экспо» компани дэмжэнэ.
«Баргажан буряадуудай түүхын зураглалнууд» (Очерки истории Баргузинских бурят) гэжэ нэрэтэй шэнэ ном энэ зундаа хэблэлһээ гаража, «нара хараба». Баргажан буряадай баян түүхэ, һуудал байдал бодото дээрэнь харуулһан бүтээл болоно. Хэнэйшье мэдэһээр, мүнөө сагта Баргажан голдо ажаһуугаа буряадуудай элинсэгүүд Байгал далайн хойто захада Зүлхэ (Лена) мүрэн шадар ажаһуудаг байгаа. Түүхэтэ үйлэ хэрэгһээ боложо, элинсэг хулинсагуудайнгаа бууса орхижо, шэнэ нютаг бэдэржэ гараха баатай болоһон бүлэг зон түрүүн Худариин дайда хүрөөд саашалхадаа, Баргажан голдо нютагжаһан байна. Эгээл энэ сагһаа эхилээд, ХХ зуун жэлэй эхин болотор үнгэрһэн үйлэ энэ ном дотор хэлэгдэнэ. Аяар 20 гаран жэлэй туршада шэнжэлэлгэ хэжэ суглуулһан, зураглажа бэшэһэнээ Валерий Бальжинович Будаев одоошье нэгэдхэжэ, үргэн уншагшадтаа бэлэглэбэ ха юм. Асари ехэ ажал хэжэ, арад зондоо аша туһатай бүтээл хэһэн Валерий Бальжинович Будаевтай уулзажа хөөрэлдэһэн байнабди.
«Булагаа шэргээhэн нютаг – нютаг бэшэ, угаа алдаhан хүн – хүн бэшэ» гэhэн арадай сэсэн үгэнүүд гүнзэгы удхатай. Түрэл хэлэеэ мартаhан, үндэhэн заншалнуудаа сахидаггүй, «газарай габаhаа гараhан» мэтээр байдаг хүнүүд ута наhа наhалдаггүй, үри hадаhаниинь өөдэлдэггүй гэжэ элинсэгүүдэймнай hургаалнууд соо хэлэгдэдэг.
Yльгэр домогто Агууехэ Талын үнгэрhэн сагай таабаринуудай нэгэн – арадай эмнэлгын нюусанууд. Хониной зүрхэн могойн хоро татажа гаргадаг, хүхэбтэр боро зүhэтэй хониной хоргооhон халзан толгойдо үhэ ургуулдаг, халуун шулуунай жэн «хүйтэнэй» үбшэнгүүдые үлдэдэг г.м. урдын гайхамшагта арганууд олон зуунуудай туршада урагшатайгаар хэрэглэгдэжэ ябаhан түүхэтэй.
Буряад Уласай габьяата уран зурааша Зандан Дугаров сагhаа урид наһа бараба. Буряадай соёл урлалай, мүн тиихэдэ буряад арадай хубида асари ехэ хохидол ушарба.
(Санкт-Петербург хотын Хуушан Деревниин анханай ажаһуугшадай нэгэн В.А. Ивановой хөөрөөн. А.И. Андреевэй «Храм Будды в Северной столице» гэһэн номһоо).
Буряад Уластамнай хэблэгдэжэ байдаг уран зохёолой болон ниитэ улас түрын удхатай «Байгал» сэдхүүл уран зохёолшодой шэнэ бүтээлнүүдые, шажан мүргэл, бэлиг урлаг, ойн баярнуудай литэ гэхэ мэтэ элдэб удхатай һонин толилолгонуудые 76-дахи жэлээ хэблэжэ, буряад арад зондоо дамжуулжа байна. Монголой уран зохёолшодой ирагуу найраг, уран зохёол һонирхон уншадагбди. «Байгал» сэдхүүлэй 2019 оной 4-дэхи, 6-дахи дугаарнуудта Монгол Уласай иргээн хүндэтэ Гэндэнгийн Долгорсүрэнтэй, мүн Иван Батуевтай «Байгал» сэдхүүлэй эрхилэгшэ Галина Хандуевна ДАШЕЕВА-БАЗАРЖАПОВАГАЙ хэһэн асуудал- харюугай хөөрэлдөөн толилогдоо бэлэй. Долгорсүрэнэй наһанай нүхэр, хүхэ нохой обогтой Журнайн Нүрзэд гэдэг хүнэй 6 наһатай байхадань, 1962 он багта маарамба лама Дэгжин Гэнгээ абгань «Алтан Дээдэ Үнэнэй аялгуу» гэжэ ном сээжэлдүүлһэн байгаа. Аманһаа аманда дамжан, 780 гаран жэлдэ хадагалагдажа байһан, өөрын обогтон соо үеһөө үедэ сээжэлдээд дамжа дамжаһаар мүнөө саг хүрэтэр ерэһэн ном болоно.
Бүхы юртэмсэ – абяан, харагдахагүй долгинуудай сууряан… Талын сэсэгүүд, тайгын нарhад, шулуунууд, уhан далай, хүнэй зол жаргал, зоболон гашуудал – булта өөр өөрын тусхай долгиной сохидолтой. Абяанай холисолдоон – газар түбиин дуун. Тэдээн сооhоо Түбэдэй нангин дууша аяганууд эгээл ехэ нюуса таабаритай.
Монгол, буряад, хальмаг, тува, яхад, хакас, япон, солонгос яhанай ба Хойто Америкын индейцүүдэй хүүгэд «монголой хүхэ толботой» түрэн мүндэлдэг. Мүн хааяа Европын зондо (Болгарида яhала олон - 0,6%) тиимэ толботой хүүгэд түрэжэ, ехээр hүрдөөн сошоодог. Тэндэхи зон «монголой толботой» түрэhэн үхибүүе арhанай аймшагтай үбшэнтэй хүүгэд гараба гэжэ тоолоно ха юм.
Үшөө харуулха
