Түрэл хэлэеэ түүрээһэн “Түнхэнэй сууряан”

Хэрэнэй дасанай шэ­рээтэ лама Гомпил Кузьмич Абгалдае­вай (Цырен лама) үүсхэлээр буряад хэлэнтэй, заншалтай танилсуулга эмхидхэгдэнэ. Урда жэлдэ һургуулиин хэшээлнүүдтэ 20 гаран үхибүүд ябаа. Энэшье нажар 20 хүүгэд зунайнгаа амарал­тые зохидхоноор үнгэргэнэ. Эндэ ганса Хэрэнэй үхибүүд бэшэ, мүн холо ойрын томо хотонуудһаа амаралтада ерэһэн хүбүүд, басагад дуратай­гаар ерэнэ.

- Иимэ талмай нээхын түлөө өөһэдын тусхай ав­торска программа бэшээб­ди. Шэрээтэ Цырен ламын туһалагша Туяна Владими­ровна Моглоева, аймагай нэмэлтэ һуралсалай түбэй мэргэжэлтэн Туяна Петров­на Миронова, бидэ гурбан энэ түсэлые зохёожо, Буряад Уласай Засагай газарай грантда хүртэһэн байнаб­ди. Буряад арадайнгаа ёһо заншалнуудта, наадануудта һургаха гэһэн зорилго табиг­даа. Юуб гэхэдэ, энээн дээ­рэ үндэһэлжэ, түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй, ойлгоошье һаа, зугаалжа шадахагүй багашуулые һонирхуулан хүмүүжүүлхэ гэжэ оролдонобди, - гэжэ багшын ажалай вете­ран, 40 гаран жэлдэ буряад хэлэ ба уран зохёол зааһан Алла Дугаровна Аюшеева шэнэ түсэлтэеэ танилсуулна.

Этно-талмайн түрүүшын үдэр Цырен лама дасанайн­гаа баян түүхэ тухай хөөрэжэ, мүнөөнэй оршон байдалые харуулаа. Тиигэжэ шэрээтэ лама хэшээлнүүдтэ ерэжэ, хаража, заажа, буряад хэлэеэ үзэхыень уряалжал байдаг.

Үглөөгүүр үхибүүд суглараад, заал һаа дасандаа гороо хэнэ. Удаань тами­рай сагай үедэ үглөөнэй һорилго дурадхагдана. Тиигээд лэ 30-35 минутын хэшээл үнгэргэгдэнэ.

- Бидэнэй хэшээлнүүд һургуулиин хэшээлнүүдһээ ил­гаатай. Һургуулида шэнгеэр үнгэргэхэдэмнай, хэн ерэхэб даа. Үдэр бүри шэнэ темэ үгтэнэ, тэндээ заал һаа гоё, һайхан презентацинуудые хэрэглэнэбди, - гэжэ Алла Дугаровна мэдүүлнэ.

Хэшээлэй һүүлдэ нэгэ бага амарһанай удаа үхибүүд наадалгын хэмжээ ябуулгада хабаадалсана. Жэшээлбэл, “Одото сагай” үедэ хүн бүхэниинь өөрынгөө бэли­гые харуулаа. “Шагай наадан”, “Талаан тобшо наадан”, шатар болон бу­сад үндэһэн нааданууд­тай үхибүүд сүлөө сагтаа танилсана. Зурагуудые зуража, багахан бүтээлнүүдые пластилинээр хүбүүд, басагад хэжэ һурана. Этно-талмай эмхидхэгшэд үхибүүдые олон талаһаа һурган хүмүүжүүлхэ гэһэн зорилго урдаа табинхай. Тиимэһээ нютагайнгаа мэдээжэ хүнүүдые урина, нюта­гаараа аяншална.

- Нютагайнгаа мэдээжэ Дарима Гомбоевна Шагду­роватай уулзалга эмхидхээбди. Архитектор, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, уран зохёолшо дуратайгаар хоёр дахин бидэндэ ерээ. “Лаапхан” гэһэн арадай наада үнгэргэжэ, ганса үхибүүдые бэшэ, мүн бидэниие, багша­нарые, гайхуулаа. Дарима Гомбоевнатай шабинарнай шулуун дээрэ зураг һиилэжэ шададаг болоо. Уран зура­гай багша Эльвира Андре­евна Шалдушкеева ерэжэ, баһал һонирхолтой уулзал­га үнгэргэжэ, мастер-класс харуулаа. Энэ уулзалгада үхибүүднай бэлдэнхэй бай­гаа. Юуб гэхэдэ, Түнхэн ню­тагайнгаа мэдээжэ уран зу­раашад Чингис Шонхоров, Даша Лыгденов болон буса­дай ажабайдалтай урид та­нилсаа, - гэжэ талмайн багша Туяна Петровна Миронова хөөрэнэ.

“Түнхэнэй сууряан” хэды үни хүдэлөөшьегүй һаа, олон нүхэдтэй болоһон байна. Жэшээлбэл, мэдээжэ һээр шаагша Долгор Базар­садаевна Опонтеева ерээд, талмайда ябадаг үхибүүдые “Талаан тобшо наадантай” танилсуулаа. Үхибүүдэй ехээр һонирхоходонь, нааданай зүйлнүүдые үлөөгөөд ошоо.

Талмай эмхидхэгшэд Түн- хэнэй Үндэһэтэнэй хүреэлэнтэй нягта харилсаа хол­боотойгоор хүдэлнэ. Байгаалидаа гамтайгаар хандаха гэһэн хэшээлнүүдые мэргэ­жэлтэд нэгэтэ бэшэ үнгэргөө. Олоной ябадаг нэгэ аршаан булагые бог шоройһоо сэ­бэрлээ. Тиигэжэ хүреэлэнэй “Хэшэгтэ” гэһэн танилсуул­гын (визитнэ) түбтэ үхибүүд айлшалаа.

Буряад хэлэнтэй, заншал­тай танилсуулга хадаа ганса Хэрэнэй дасанай дэргэдэ үнгэргэгдэнэ бэшэ, мүн лэ ондоо талмайда эмхидхэгдэнэ.

- Аймагай номой сан­да ошоһон байнабди. Түнхэнэйнгөө үльгэр домог бэшэгшэдтэй танилсуулха­да, үхибүүд ехэтэ һонирхоо. Номой сангай мэргэжэл­тэд онтохонуудые уншаа, мультфильмүүдые харуулаа. “Мүнгэн хазаар” гэһэн эт­нокафе ошожо, буряад эдеэ хоол бэлдэлсээбди. Абаһаар лэ тэндээ “Эдеэн” гэһэн темээр хэшээл үнгэргэгдөө. Һүүлдэнь бууза, боово, холисо гэхэ мэтые тогоошод шанажа һургаа. Тэдэнэр өөрынгөө гараар бэлдэһэн хоол дуратайгаар эдеэ, - гэжэ Алла Аюшеева хөөрэнэ.

Шагай нааданда бүхы үхибүүд һуранхай гэхэдэ, алдуу болохогүй, тэдэнэй эгээл дуратай наадан бо­лонхой. Хойтогол һууринда үнгэргэгдэһэн этнофести­вальда үхибүүд ошожо, “Түнхэнэй сууряанай” ша­бинар шагай наадалгаар хэдэн шангай һууринуудые эзэлжэ, мэргэжэлтэдые гай­хуулаа. Мүн Горхоной дунда һургуулиин дэргэдэхи ла­герьта ябадаг үхибүүдээр нүхэсэлэй мүрысөө үнгэргөө.

Түрэл хэлэндээ, ёһо зан­шалдаа һуран амаржа байха­да, аятай байна гээд, шаби­нар мэдүүлнэ.