​«Саяан үндэр ууламнай сагаан мүнгэн малгайтай...»

Сэрээтэр Зарбуевай бэшэһэн дуунай эдэ мүрнүүдэй хүгжэм доро үглөө бүриингөө дамжуулгануудые эхилжэ байдаг Буряадаймнай радио анхан байгуулагдаһаар 95 жэлэйнгээ ойе энэ намартаа тэмдэглэжэ байна...

Буряадаймнай радио мүнөөдэрэйнгөө амжуулгануудые эхилбэ

Ушар шалтагаан үгы ушарал гэжэ байдаггүй. Буряад арад үгэ бүхэнэйнгөө саана гүнзэгы удхатай оньһон үгэнүүдээр баян, үнэхөөр үзэгдэдэг үйлэ ябадалнуудые уран зохёолой аргаар харуулһан үгүүлэлнүүдые оньһон үгэнүүд гэдэг бэзэ. Хүрьһэтэ дэлхэйн гурбан эрдэни – хүлэг, хүн, нютаг гурбаниие багтааһан нэгыень эндэ дурдажа, энэ хөөрөөгөө эхилмээр:

«Буряад орон нютагай

Баян дэлгэр дайдын

Сүүтэй гүүнэй унаган,

Суутай хүнэй үри» ...

Радиогой түүхэдэ һайханаар, үрэ дүнтэйгөөр багтажа ороһон Хуурай-Сахир нютаг мүнөө домог боложо мүнхэрөө, һуурияа урилжа, аймаг зургаанай хүйһэн боложо мүндэлһэн Дүтэлүүр нютаг тэрээн тойрон бишыхан нютагуудые нэгэ газарта суглуулжа байгуулагдаһан томо тосхон. Зүблэлтэ засагай үедэ хүдөөгэй ехэ-ехэ ажахынуудые байгуулжа байhан үедэ бии болоhон, аймаг, улас дотороо алдар суугаа мүнхэлhэн hангай ажахын (совхозой) түб. Хуурай-Сахирһаа гарбалтай Владимир Лубсанов эдир залууһаа радиогой байшан соо тон хүндэшье, тон хүндэтэйшье ажалтай хуби заяагаа холбоо, радиогой албанай эдир хаһада Буряад оронойнгоо сэсэн мэргэн бусад хүбүүд басагадаар үнэн сэдьхэлээ үгэжэ хүдэлжэ гараһан гэжэ мэдэнэбди. «...Владимира Намдаковича Лубсанова за прекрасный и красивый голос называли «Бурятским Левитаном». С его голосом начиналось утреннее радиовещание республики на бурятском языке. Родился Владимир Намдакович в местности Баруун-Гол в селе Хурай-Цакир в 1928 году...» – гэжэ радиогой байшанда хадагалагдажа байдаг намтар соонь бэшээтэй байна. Мүнөө эльгэ зүрхэндэмнай эгээл дүтэ хүндэтэ радиогойнгоо ээлжээтэ ойгоор эндэ ажалтай хүн бүхэниие, өөрөө наһанайнгаа зарим хубиие энэ «хорёо» соо үнгэргэһэн хадаа, үнэн зүрхэнһөө амаршалаад, дахинаа тэрэ Хуурай-Сахиртаа бусаагүйдэ аргагүй байһые тайлбарилха хүсэлдэ абтабаб.

«Буряад хэлэн, буряад хэлээрээ дээдэ эрдэмтэй, ажалша һайхан бүлэдэ мүндэлжэ, эгээл буряад заншал гуримууд дээрээ хүмүүжүүлэгдэһэн, хүдэлжэшье, хүндэлжэшье шадаха аргатай абяа найруулагшын үүргэ айхабтар гээшэ бэзэ. Танилсагты: Цыпилма Дондокова!

Буряадай радиогой үнгэрһэн 95 жэлэй туршада удаа дараалан хүдэлжэ гараһан (һүүлэй үедэ радио шагнагшадай һонорто үргэлжэ дуулдажа байһан Даша Самбацыренов, Светлана Шабанова болон бусад) абяа найруулагшадай хэрэгые гамтайгаар үргэлжэлүүлэн ажаллажа байдаг Дондокова Цыпилма Жигжитовна эсэгын талаhаа Захааминай аймагай Хуурай-Сахир нютагай Дунда-Гол гэжэ газарта буусатай байhан Сэдэнэй Бадма-Ошорой Дулмын ганса хүбүүн Дулмаев Жэгжэт Бадмаевичай табан үхибүүдэй ехэ басаган юм.

Эжын тала: Далахай нютагта сөөхэр гарбалтай Шагжеев Радна Мархаагай Сэрмаа хоёрой басаган 2 хүбүүтэй, 4 басагатай Дабаа байгаа, тэрэнэй хоёрдохи басаган Ирина Будаевна Шагжеева байһан юм. Санагын дунда һургуулида хоорондоо хоёр жэл талатай һуража гараһан хадаа Ириные бараг мэдэхэ һэм, 1970 ондо һургуулияа дүүргээ бэлэй. Һурахадаа яһала бэрхэ, классайнгаа үхибүүдые ударидажа, хэдэн һонин зүжэгүүдые һанаад, һургуули соо боложо байдаг найр наадануудта үетэнөө бэлдэжэ байдаг һэн. Буряадай Хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин агрономуудые бэлдэдэг факультедтэ һуража гараа. 4-дэхи жэлээ һуража байхадаа, Дүтэлүүрэй дээрэ нэрлэгдэһэн Дулмаев Жэгжэдтэй айл болоо һэн. Залуу айл 1976 ондо дээдэ һургуулияа дүүргэжэ, Дүтэлүүртээ түбхинэжэ, совхоздоо хүдэлжэ эхилээ бэлэй. Дүтэлүүр нютагтаа агроном мэргэжэлтэй Ирамнай зон зургаанай магтаал хайрада хүртэжэ, ажалыньшье, ажабайдалыньшье урагшатай һайн ажабайдалаа түбхинүүлээ. Жэгжэд Бадмаевич совхоздоо инженер мэргэжэлээрээ, гаражые даагшаар, тиихэдэ нуга сабшалан һайжаруулгын оньһожоруулагдамал бригадые ударидажа хүдэлөө. Энэ айлай ехэ басаган Цыпилма дүрбэн дүүнэртэй – 2 басаган, 2 хүбүүн.

Цыпилма Дүтэлүүрэй дунда hургуули 1993 ондо дүүргэмсээрээ, Буряадай багшанарые бэлдэдэг дээдэ һургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй факультедтэ ороо. Табан жэл соо hуража гараад, 1998 ондо Улаан-Үдын 37-дохи hургуулида буряад хэлэнэй багшаар ажалда ороо. Хэшээл заахын хажуугаар, үхибүүдтэ буряад хатар заагаа, багахан бүлгэм байгуулаа. Тиигэhээр 1999 ондо нютагай хүбүүн Алик Юрьевич Дондоковто хадамда гаража, 2000 ондо Нима хүбүүтэй болоо, удангүй 2002 ондо Номина басагатай болоо.

Алик Юрьевич эсэгын талаhаа Хамни нютагай, эжын талаhаа Үлэнтын. Олон жэл соо түмэр харгыда ажаллаа. ВСГТУ-да инженер-строитель мэргэжэлтэй болоод, мүнөө олзын хэрэг эрхилэгшэ.

Нима Новосибирскын гүрэнэй технологическа университет энергетикын факультет дүүргээд, мүнөө Екатеринбург хотодо олзын хэрэг эрхилнэ.

Номина Новосибирскын РАНХИГС-ай хари оронуудтай харилсаануудай факультет дүүргээд, Хитадта Тяньцзинь хотодо нэгэ жэл соо дүршэлөө дээшэлүүлээд, мүнөө магистратурада hуража байна.

«Цыпилма Жигжитовна 2009 оной май hараhаа Буряадай радиодо абяа найруулагшаар ажаллажа эхилээ. Амар заяагүй ажалай энэ хугасаа соо Буряад Уласай Арадай Хуралай Баярай бэшэгээр, мүн Арадай Хуралай, Буряад Уласай Засагай газарай, Бүхэроссиин гүрэнэй телерадиокомпаниин Хүндэлэлэй грамотануудаар шагнагдаа.

Гүрэнэй телевидени болон радио-дамжуулгын «Бурятия» компаниин Баярай бэшэгүүдтэ оло дахин хүртөө. «Смиротворец» гэhэн конкурсдо Л.М. Доржеева, А.В. Мальцева гэжэ мэдээжэ журналистнартай суг оло дахин хабаадажа, нэгэнтэ бэшэ гол шагналнуудта хүртэhэн юм. Буряад Уласай хүдөө ажахын, Соёлой яаманай Баярай бэшэгүүдтэ оло дахин хүртөө.

Буряадай радиодо хэдэн олон жэлэй туршада ажаллажа, дүршэлтэй болоһон сэдхүүлшэд Даша-Дондог Амоголонов, Ешигма Цыбенова, Лариса Доржеева, Дарима Дамбаева гэгшэдэй түрэл хэлэн дээрээ үдэртөө гурба дахин агаарай долгиндо гаража ябуулжа байдаг «Үлзы Буряадни», «Эдиршүүл», «Багшын булан», «Шухала асуудалаар хөөрэлдөөн», «Мэндэ амар, минии Буряад орон!», «Гуламта», «Түрэл дайда», «Алтаргана», «Тоонто нютаг», «Хүгжэмэй долгиндо», «Баян талын аялга», «Орьёл» , «Арадай Хуралай ажал хэрэгүүд», «Сэхэ руунь хэлсэе» гэһэн тон шухала асуудалнуудаар гүнзэгы удхатай, дүүрэн тайлбаринууд болон харюунуудтай дамжуулгануудые бэшэжэ, зарим ушарта агаарай долгиндо сэхэ гаража байдаг абяа найруулагшын үүргэ сэгнэшэгүй гэжэ мэдээжэ, зарим ушартаа ород хэлэн дээрэ дамжуулгануудые хүтэлхэ ушар нэгэнтэ бэшэ гаража байдаг. Алла Мальцеватай олон жэл соо ашаг үрэтэй ажаллаһан байха юм. «Будем здоровы», «Радиовикторины», Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай ветеранууд тухай олохон дамжуулгануудые хэжэ, Оросой хэмжээнэй мүрысөөнүүдтэ оло дахин түрүү hууринуудые эзэлһэн байха. Эдэ хоёр хоорондоо ехэ тааража хүдэлдэг байһан гэлсэдэг.

Ажабайдалай хүреэлэн дотор элдэбээр боложо байдаг ажалай олон ушаралнууд иимэ ха юм даа. Буряад хэлээрээ дээдэ эрдэмтэй мэргэжэлтэн байхаһаа гадна, ород хэлэеэ тон гүнзэгы мэдэхэ талаараа эрхимүүдтэй зэргэ тоологдохо шадалтай хүнүүд тиимэ олон байдаггүй бэлэй даа. Цыпилма Дондокова эгээл тиимэ мэргэжэлтэдэй нэгэн гээшэ.

Урдандаа радиогой албанда миндаһа хэршэжэ, онсо гуримаар залгажа, абяа хабсаргаха ажалтай мэргэжэлтэн байгаа, тиихэдэ үшөө саанань абяа найруулагша, энэ дамжуулга бэшэхэдэ гү, али агаарай долгиндо сэхэ гараха ушарта. Оршон үеын оньһон түхеэрэлгын бүхыдөө сахим гуримда ороод байхада, дээрэ нэрлэгдэһэн үйлэ ябадалнуудые гансахан хүн компьютер дээрэ бүтээнэ. Түрэлхи хэлэнэй хохидолдо ороод байһан үнгэрһэн жэлнүүдэй туршада буряад дамжуулгануудые уридшалан найруулжа табиха хүн түрэл хэлэеэ эрхимээр мэдэхэ эрилтэтэй болоо, эгээ иимэ үедэ буряад хэлээрээ дээдэ мэргэжэлтэй хүн гээшэ радиогой албанда олзо болоо гэжэ сэхыень хэлэхэ хэрэгтэй.

Буряадай түрүү хүнүүд арадай ажахын, ажабайдалай али олон һалбаринуудта нэрлэгдэхэ ёһотой, нэрлэгдэжэ байдаг болонхой ха юм даа. Тиихэдэ эдэ бүгэдын эхин дээрэ байдаг гэхээр олондо мэдээсэл тараадаг албануудта ажалтад анхаралһаа гаран һагад байдаг гэжэ арсаан үгы ха юм даа, ехэнхи ушарта өөһэдөөл Буряадайнгаа түрүү хүнүүдые нэрлэжэ, алдар нэрыень үргэжэ, арад зондоо мэдүүлжэ байдаг гээбы. Тиихэдэнь хэмнай тэдэ зоноо өөһэдыень анхаржа, арадтаа дурадхажа байха болоно гээшэб? Бэе бэеэ дэмжэдэг байял даа гэһэн бодолоороо уншагшадтаа мэдүүлхэ үшөө нэгэ уялгамни гээшэ. Тиимэ бодолтой телевидени, радиогой ажаллагшадые жэлдээ нэгэ нэгээр харуулжа захалаа һэм. Эгээ мүнөө энэ албанайнгаа ойн баярай жэлдэ тэдээнээ нэрлэхэ нэмэлтэ нэгэ шалтагаан болобо ха юм.

Буряадай сэнхир дэлгэсэ болон агаарай долгиндо уласаймнай эгээл бэрхэ, түрүү хүнүүд ажаллажа байдаг юм гэжэ барандаа мэдэнэт, хаража, шагнажа байна ха юмта даа. Тиихэдэ би энэ албаниие доторhоонь мэдэхэ хадаа тэдэ зоноо жэлдээ нэгэ нэгээршье үргэн, алдарыень нэрлэжэ, солыень дуудалсыт гэжэ «Буряад үнэн» һонинойнгоо олон тоото уншагшадта ханданаб.

Николай Шабаев