«Боди сэдьхэлэй хүгжэм»

Бүхы дэлхэйгээр XIV-дүгээр Далай ламын 90 наһанай ой үргэнөөр тэмдэглэгдээ. Будаадын ша­жантанай григорианска литээр тэмдэглэгдэдэг гансахан һайндэр болоно.

Харин өөрөө Далай лама иигэжэ хэлэнэ: «Би өөрөө түрэһэн үдэрни гэжэ тэмдэглэдэггүйб. Энэ үдэр бэшэ үдэрнүүдһээ юугээрээшье илгардаггүй. Һанаад үзэхэдэ, үдэр бүхэмнай түрэһэн үдэрнай болоно. Үглөөгүүр һэрихэдэтнай, бүхы юумэн шэнээр хангалтаад, ондоохоноор харагдаад байха, эгээл һайниинь гэхэдэ, энэ шэнэ үдэр танда шэб шэнэ шухала юумэ асарха».

Энэ ехэ буянай дэлгэр­хэ үдэртэ Ивалгын Хамбын хүреэндэ, Дээдэ Онгостойн “Хамбын сүмэ” хүреэндэ, Улаан-Үдын Халзан ехэ баабайн оройдо оршодог Далай ламын түлөөлэгшэ Ешэ-Лодой римбүүшын дасанда болон Буряадаймнай бага-ехэ бүхы дасан дугануудта Далай багшын ута наһанай уншалганууд үнгэргэгдөө, хүндэ ямбанууд дэлгэгдээ.

Буряад орондомнай (бүхыдөө Орос гүрэндэмнай) олон ехэ хэмжээ ябуулга­нуудые будаадын шажанай “Ногоон Дара эхын” бүлгэм ябуулдаг гэжэ үнинэй мэ­дээжэ. Үнгэрһэн долоон хо­ногой мигмар гарагта “Но­гоон Дара эхын” бүлгэмэй гэшүүд пресс-конференци үнгэргэжэ, Арьяа Баалын хубилгаан, гэгээн түрэлтэ XIV-дүгээр Далай ламын 90 наһанай ойн баярые Буряад орондомнай яажа үнгэргэгдэжэ байһаниие, ямар хэмжээ ябуулгануудай үнгэргэгдэжэ байһаниие, имаг­тал түрэһэн үдэртэнь юун болохоб гэжэ дэлгэрэнгыгээр сурбалжалагшадта хөөрэжэ үгэһэн байна.

Энэ уулзалгада Орос гүрэндэ Далай ламын бүрин этигэлтэ түлөөлэгшэ Тин­лэй багша өөрөө байлсажа, бүмбэрсэг дэлхэй дээрэм­най амгалан тайбанай оршо­жо байхын түлөө Нобелиин шагналай лауреат Далай багшын бүхыгөөрөө ябуул­жа байһан дэмбэрэлтэ ажал хэрэгүүд тухай хөөрөөд, сурбалжалагшадай асуудалнуудта харюусаа.

- Үндэр түрэлтэ Далай баг­шамнай ехэ наһатай болоо. Үбдэгүүдтээ операци хүүлээд, хүл дээрээ, һургаалнуудаа мүргэлшэдтөө түхөөһөөр байна. Дэлхэй дайдымнай бүгэдэ арад зон хэн-янгүй амгалан тайбанай түлөө Да­лай багшын үшөөл ута наһа эдлэжэ, бүгэдын эб найрам­далай түлөө оролдохыень хүсэжэ байна, - гэжэ Тинлэй багша айладхаа.

Далай лама гэжэ үндэр ехэ нэрэнь бүхы монгол туургата арад зондо ехэ уд­хатай юм. XIV-дүгээр Далай ламын нэрэ түбэдөөрөө Дан­зан-Жамса юм. Тиигэбэшье манай үгэһэн Далай нэрээр бүхы дэлхэйдэ мэдээжэ ха юм даа (ондоогоор хэншье нэрлэнэгүй, үнэн нэрээрнь шажанай магтаал соо дуудагдажа, тусгаар дансанууд соол тэмдэглэгдэнэ). Далай ламын урдахи түрэлдөө: “Бу­даадын шажан хойто саһата оронуудта үргэнөөр дэл­гэрхэ” гэһэн айладхалынь үнэхөөр хүсэлдэжэ, манай Зүблэлтэ засагай үедэ жаран жэлдэ хорюултай байбашье, мүнөө бүри үргэнөөр дэл­гэржэ байна ха юм даа.

Гомбо Цыдынжаповай нэ­рэмжэтэ, Ленинэй орденто Буряадай Оперо болон ба­ледэй гүрэнэй академиче­скэ театрта Буряад, Хальмаг, Тыва болон Монгол Уласуу­дай мэдээжэ артистнуудай, уран һайханай бүлгэмүүдэй хабаадалгатай «Боди сэдь­хэлэй хүгжэм» гэһэн ехэ тоглолто үнгэрөө.

Үндэһэн буряад дуунай, хатар наадануудай “Байгал” театрай сог залитай хатарнууд, Хальмаг Уласай габьяа­та артистнууд Лиджи Горяев, Эрвена Оргаева, хүүгэдэй жэшээтэ “Севгүүд-Веснушки” ансамбль; Тыва Уласай га­бьяата артист Ишкин Оглу; Агын “Амар сайн”; Монголой Даш Дагиймаа, “Эсэргэн” ансамбль; Буряадаймнай ехэ һургуулинуудай “Байга­лай долгинууд”, “Аядон” эт­но-студи, “Раздолье” гэһэн бүлгэмүүд ирагуу дуунуудаа, согтой һайхан хатарнуудаа үргэл болгон баряа. Имагтал “үргэл” – юундэб гэхэдэ, эдэ бэлигтэй бэрхэ зомнай энэ ехэ ажалайнгаа түлөө ямар­шье хүлһэ түлбэри абанагүй, сагаан һайхан сэдьхэлһээнь лэ арад зондоо бэлэглэжэ, Далай ехэ багшадаа гэхэдээ, будаадын шажантай бүхы зондо зорюулна (Будаадын шажантан гэхэһээ, Далай ламын Үргөөдэ – Энэдхэ­гэй Дхармасалада олон ехэ оронуудай түлөөлэгшэд болон үнэн алдартанай, католигуудай, лалын шажан­танай болон бусад олон конфессинүүдэй һүзэгшэдэй зүгһөө амаршалгануудые Далай лама хүндэтэйгөөр тогтоогоо).

Энэ ехэ дэмбэрэлтэ үдэр бүхы дэлхэйн һүзэгтэн Арьяа Баалын хубилгаан XIV-дүгээр Далай ламые XXI зуун жэлэй ашата багша гэжэ нэрлээ.

Тиихэдээ ганса уншал­га мүргэлнүүдээр бэшэ, илангаяа дуу, хатарай уран һайханай, уран бэлигэй хүсөөр саглашагүй ехэ бу­янта хэрэг үйлэдэгдэнэ гэжэ ойлгоё. Имагтал уран хурса аянгата үгэнүүдээр, ирагуу һайхан хүгжэм дуу­гаар, сог жабхалантай хатар наадаар Бурхан багшаяа, Дээдын ехэ бодисаданарые, һахюуһадые (монгол туур­гата арад зон – орон нюта­гайнгаа эзэдые) баярлуул­жа, эбигээлдэнь хүртэдэг гээшэ. Ушар иимэһээл бу- даадын шажанай ном судар­нууд уншагдахадаа, үргэл мүргэлнүүд үнгэргэгдэхэдөө: бүреэ бэшхүүр, дунгар, сан хэнгэрэгүүд гэхэһээ эхилээд, бага-ехэ олон хүгжэмэй зэмсэгүүдэй хүгжэм доро бүтээгдэдэг. Тиигээд лэ ехэ-ехэ хуралнуудта хүгжэм дуута Самай һайхан наадан-хатарнуудые арад зондоо ха­руулдаг гээшэ.

Иимэл һайхан хүгжэм дуута найр наадые эмхидхэһэн “Ногоон Дара эхын” ажалша бэрхэнүүдтэ баяр баясхалан­гаа мэдүүлэе. Бидэ бүгэдэнэй һайн һанаагаар, сагаан сэдь­хэлээр, буянта хэрэгээр XIV-дүгээр Далай ламамнай- ашата багшамнай үшөөл ута наһа наһалжа, эб найрамда­лай түлөө бүхыгөөрөө орол­дожо ябаг лэ даа!

P.S. 1995 ондо Монгол һайхан орондо Далай баг­ша морилжо, гурбан үдэрэй туршада Дүйнхорваан бүгэдэндэ хүртөөгөө бэлэй. Тэрэ ехэ ваанда манай Мо­лон ламбагайн оролдол­гоор хүртэһэндөө баяртай ябадагби. Тэрэ ехэ ваанда өөрөөшье хүртэһэн Дажам­па-Молан ламбагай мүнөө Молон багшамнай гэжэ арад зондоо хүндэлүүлжэ ябана.

Далай ехэ багшаяа түрэһэн ехэ үдэрөөрнь үшөө дахин амаршалхадаа, һайн һургаалнуудаа бидэ бүгэдэндэ түхөөжэ, амар ам­галан байдал замби түбидэмнай тогтог даа гэжэ һаналаа нэгэдэе!