542
Дайнай үедэ манай Буряад Уласай дэбисхэртэ хатаhан сэрэгшэдые iархатаһан сэрэгшэдые эмшэлхэ олон госпитальнууд ажаллаhан түүхэтэй. Улаан-Yдэ хотодо эмнэлгын байшангуудай үсөөн дээрэhээ элдэб үйлэдбэринүүдэй байшангууд соо ехэнхидээ һургуулинууд соо эмнэлгын газарнууд нээгдэhэн юм. 1935 ондо Улаан-Yдэдэ олон hургуулинууд баригдажа эхилhэн юм. 20-дохи hургуулиин барилга 1937 ондо дүүрэhэн түүхэтэй. Анха түрүүн долоон жэлэй, удаань 1940 онhоо найман жэлэй hургуули болоһон юм.
1941 ондо hургуулиимнай байшан соо шархатаhан, халдабарита үбшөөр үбшэлhэн сэрэгшэдэй госпиталь нээгдэhэн юм. 3-дахи дабхарта эмнэлгын юhэн палата, 2-дохи дабхарта операционно, лаборатори, шүдэ эмнэлгын палатанууд, 1-дэхи дабхарта эдеэнэй газар, склад ба санпропускник байhан. Дайнай урда хотын халдабарита үбшэнэй больница ударидажа байhан Никифор Павлович Бец хүтэлбэрилэгшөөр томилогдоhон түүхэтэй. Госпиталь ажалаа 1945 оной декабрь болотор эмхидхэhэн юм.
Һуралсалай байшангүй үлэhэн hурагшадые hуралсалда таарамаар бэшэ газарнуудаар тарааhан байгаа. Зарим үхибүүдые Лесозавод дээрэ байhан 5-дахи hургуули, училищиин хамтын байра ба церковь руу hурахыень эльгээhэн юм. Энэ хүшэр сагта үхибүүд гурбан сменэдэ, гэрэлтүүлэгдэдэггүй ба дулаагаар хангагдадаггүй байшанда
Агуу Илалтын ойн баярта hуража эхилhэн байна. Һурагшад hургуулидаа керосин лаампатай ерэдэг байгаа, юундэб гэхэдэ, хэшээлнүүд үдэшэ харанхы болотор үнгэрдэг һэн. Һургуулиин коридор соо табигдаһан «буржуйка» пеэшэнэй хажууда багшанар һурагшадтаяа дулаасадаг байгаа. Энэ хүндэ хүшэр сагта Мария Николаевна Щербакова директорэй орлогшоор ажаллаhан юм. Мария Николаевна хэшээлнүүдэй расписани ба дежурство табижа, хилээмэнэй карточка абажа тараадаг байhан. Һурагшад хэшээлдэ ябахаһаа гадна ой ошожо, модо отолжо, түлеэ бэлдэжэ, hургуулиингаа пеэшэн түлидэг hэн. Зунайнгаа амаралтада колхознигуудта туhалжа, өөрынгөө ажалаар илалта ойртуулха гэжэ оролдодог байhан юм.
Мүнөө үедэ 20-дохи һургуули хотын эгээл хуушан һургуулинуудай нэгэн болоно. 1983 онhоо түүхын хүшөө боложо, гүрэнэй хамгаалалта доро абтаһан юм.
Манай hургуулида үхибүүдые Эсэгэ орондоо дуратайгаар хүмүүжүүлгэдэ ехэ анхарал хандуулагдадаг. Түүхын олон hонин материалнууд hургуулиин «Триумф» музейдэ наринаар хадагалаатай, дайнайшье ба мүнөөшье сагай мэдээсэл суглуулагдажа, экскурси үнгэргэгдэжэ байдаг. Тиимэhээ түрэлхид ба hурагшаднай hургуулиингаа баян түүхэ hайн мэдэдэг.
Һургуулимнай арбан жэлэй хугасаа соо Улаан-Yдын «Управление трамвая» гэһэн үйлэдбэритэй холбоо харилсаа эмхидхэжэ, Илалтын hайндэртэ зорюулагдаhан «Трамвай Победы» гэhэн проект эдэбхитэйгээр бэелүүлжэ байна. Трамвай, манай hанахада, харилсаа эмхидхэхэ эгээл һайн арга болоно. Юундэб гэхэдэ, эндэ хотын ажаһуугшадай һанамжа мэдэжэ абахаар. Үшөө энэ хадаа хотын транспортын эгээл багтаамжатай, үнэ сэнгээрээ хүнгэн олоной ябаха унаа болоно. Трамвай соо хотын ажаһуугшад манай һургуулиин багшанарай болон һурагшадай баяан доро гүйсэдхэһэн дайнай үеын дуунуудые бидэнтэй хамта дуулалсажа, шүлэгүүдые шагнажа, Илалтын үдэртэ зорюулагдаһан викторинада эдэбхитэйгээр хабаадажа, хэрэгтэй зогсолтодоо буудаг. Зарим зон гэнтэ баяанай абяа дуулаад, юрэ бусын трамвайн пассажирнууд болодог, зариман дуулажа hуутараа, зогсолтоёо алдаадшье гарашадаг. Трамвайн бүхы пассажирнуудта hурагшадай бүтээhэн зурагууд, дайнай үеын дуунуудтай багахан номууд, hургуулиин түүхэ хөөрэhэн багахан мэдээсэлнүүд, гурбалжан бэшэгүүд, буряад, ород хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэhэн амаршалгын открытканууд тараагдадаг.
Мүнөө жэлдэ Илалтын 80 жэлэй ойн баярта зорюулжа, «Двадцатка новостей» гэhэн hургуулиингаа сонин хэблэжэ, баhал хотынгоо ажаhуугшадта тараагаабди. Трамвайн пассажирнууд ехэтэ баярлажа, энэ эмхидхэжэ байhан үйлэ хэрэгыемнай дэмжэжэ, баяраа мэдүүлжэ,hайн hайханиие хүсэжэ ябадаг. Энэ багахан саг соо трамвайн салон соо онсо баярай оршон байдал тогтодог, зарим хүнүүд нулимса дуhаадаг. Хэды олон жэлэй үнгэрбэшье, хүн бүхэн зүрхэ сэдьхэлдээ энэ аймшагтай дайнай үйлэ мартангүй, совет сэрэгшэдэй баатаршалга hанажа, үбгэ эсэгэнэрэйнгээ нэрэ дээрэ үргэжэ, нангинаар hанажа ябаhыень харахадаа, омогорхомоор байдаг.
Хэдышье олон он жэлэй үнгэрбэшье, дайнай шэрүүн жэлнүүдэй түүхэ, үбгэ эсэгэнэрэймнай гаргаhан баатаршалга тухай эжы абанар гэр бүлэдөө үри хүүгэдтээ, аша зээнэртээ хөөрэжэ байха ёhотой гэжэ hанагдана. Бидэшье, 20-дохи hургуулиин багшанар, энэ шэглэлээр ажалаа эмхидхэжэ байхадаа, «Хэншье мартагдахагүй, юуншье мартагдахагүй» гэһэн үгэнүүд хүн бүхэнэй зүрхэ сэдьхэлдэ хэтэ мүнхэдөө байха, үлэхэ ёһотой гэжэ ехэтэ найданабди.
Л. ЖИГЖИТОВА,
Улаан-Yдэ хотын 20-дохи дунда hургуулиин буряад хэлэнэй багша.
