​Адуун хүлэгөө үдхэе!

Эрдэмтэд ба мэргэжэлтэдэй зүблэл

Уулзалгын дүнгөөр Буряад Уласта моридые үдхэлгын талаар ехэ хүдэлмэринүүд эхилжэ, хүтэлбэриин тусхай зүблэл байгуулагдаха тухай хэлсээн баталагдаба. Шэнэ зүблэлэй бүридэлдэ Хүдөө ажахын ба эдеэ хоолой яаманай албатан, эрдэмтэд, үүлтэртэ малай албанай мэргэжэл­тэд ба адуу моридые үдхэлгын ажа­лай хүдэлмэрилэгшэд оруулагдажа, хамтын хүсөөр харюусалгата хэрэг шиидхэн ябуулха үүргэтэй.

Буряад Уласта адуун һүрэг үдхэлгын хэрэгэй хэмжээндэ үндэһэн заншалта буряад-монгол ба бусад ондоо үүлтэрэй моридые тэжээн үдхэхэ гэһэн түсэб табигдаба.

- Буряад орон моридые үдхэлгын хэрэгтэ эгээл эрхим таарама байдал­тай, - гэжэ профессор Валерий Бо­лаев онсо тэмдэглэнэ. Эндэ бэлшээриин һайн газарнууд, улад зоной ёһо заншалнууд ба ажахынуудай эдэбхи зориг – булта тааран нэгэдэһэн.

Булат Будажанаевай хэлэһээр, түүхын хуудаһа һэхэжэ харабал, ур­дань манай Буряад орондо 270 мян­ган морид байһан, харин мүнөө – 53 мянган. Адуун һүрэгүүдээ хүгжөөн ургуулха бүхы арга боломжонууд бии.

Манай уласай түрүү ажахынуудай нэгэн, үльдэргын үүлтэрэй мори­дые үсхэдэг Үльдэргэ нютагай ажахы энэ ехэ хэрэгые түрүүлэн ударидаха үүргэ уялгатай.

Буряад хүнэй нүхэр - морин

Буряад үүлтэрэй мориндо адли бүхэриг шэрхи амитан дэлхэй дээрэ тон үсөөн гэжэ хэлэгдэдэг.

Тус адуун һүрэг үсхэбэрилхэдэ, тон бага гаргашатай. Түхэреэн жэ­лэй туршада бэлшэжэ, хүбэн зузаан саһан дороһоо хагда малтажа эдеэд ажамидардаг амитад ха юм.

Мүнөө дээрээ Буряад Уласай За­хааминай аймагай Утаата, Далахай нютагуудта сэбэр буряад үүлтэрэй морид үлэһэн гэжэ эрдэмтэд элирүүлһэн байна.

Үүлтэр һайжаруулгын албанай эр­дэмтэд буряад үүлтэрэй моридоо сэ­бэр шэнжэ түхэлтэй зандань үлөөжэ, саашанхи үедөө дамжуулхын түлөө оролдонод.

Алдар суута хатарша хүлэгүүд

Ивалгын аймагай Геннадий ба Ев­гения Калёных гэгшэдэй бүлэ орлов­ско үүлтэрэй хатарша хүлэгүүдые ба владимирска үүлтэрэй хүндэ ашаа­най моридые үсхэдэг юм. Тэрэнэй ха­жуугаар тус бүлэ гүйгөөшэ моридой шодоогуудые һургадаг һоригшодой мэргэжэлтэй.

Мүнөө тэдэнэй адуун һүрэгтэ 100 гаран толгой морид үсхэгдэн үдэнэ. Энэ хадаа Буряад Уласай, хүршэ Эрхүүгэй можын ба бүхы Алас Дур­нын дэбисхэртэ үүлтэртэ моридые үдхэлгын эгээл томо ажахы болоно.

Орловско үүлтэрэй хатарша хүлэгүүд Орос гүрэнэй дээдын хүртөөлэй баялигынь ба омогорхолынь гэжэ тоологдодог. Орлов-Чесмен­ский гэһэн ородой мэдээжэ граф тус үүлтэрые байгуулһан түүхэтэй. Хото­гор һайхан бэетэй, хурдан солбон ба шэрхи бүхэ, эсэхэеэ мэдэдэггүй хүлэг морин гээд суурхадаг.

- Бидэ орловско үүлтэрэй мори­дые сахин үдхэхын тулада бүхы хүсэ шадалаа зорюулжа хүдэлнэбди, - гэжэ Евгения хөөрэнэ. - Геннадий бага балшар наһанһаа моридто ду­ратай. Мүнөө моридые үдхэлгэн - ма­най бүхы бүлын дуратай хэрэг. Үглөө бүри 4 сагта бодохо баатай болодог­шье һаа, жаргалтайбди.

Морин бүхэн өөрын паспорттай

Суута үүлтэрэй, ямбатай моридые ажаллан үдхэлгын хэрэг тушаа мори­шод иигэжэ хөөрэнэ:

- Морин бүхэн, хүнүүд мэтэ, өөрын абари зантай байдаг. Номгон тэнюун, томоотой, шалюун, дошхон г.м. Жэшээнь, Зафира гэжэ гүүн хүнэй ха­жууда номгон аад, адуун һүрэг соо- гоо дошхон азарга мэтэ боложо ху­билдаг. Зарим моридые һүрдөөдэг, айлгадаг. Үшөө морид хоорондоо элдэб шатын, янзын бүлэгүүдээр хубаардаг – ёһото иерарх сахигда­даг юм. Хатарша морид бүгэдэнһөө амяараа суглараад ябадаг заншал­тай.

Эзэдынь үүлтэртэ адуун һүрэгөө сүүдхын 24 сагай туршада харааһаа алдангүй адуулдаг. Энэ хэрэгтэ үхибүүдынь ехэ туһаламжа үзүүлдэг юм.

- Манай хүүгэдэй ташуур минаа- гаар уран һайханаар ба шадабари­тайгаар хүдэлсэдэ ямаршье ковбой атаархаха, - гээд, Евгения энеэбхилэн хөөрэнэ. Үшөө орловско үүлтэрэй морин бүхэн өөрын паспорттай байха ёһотой. Тэрэ шухала дансын улаан гадарынь ёһото үүлтэртэ мал байһаниие гэршэлдэг. Паспорт соо мориной өөрынь ба эхэ эсэгынь нэрэнүүд, түрэһэн үдэрынь, үнгэ зүһэнь, түхэл маягайнь онсо тусхай тэмдэгүүд, дансалагдаһан дугаарынь болон ДНК-тест гараһан үдэр сагынь тэмдэглэгдэдэг.

Үшөө һая түрэһэн орловско үүлтэрэй унаганда нэрэ үгэдэг өөрын гуримтай: нэрынь түрүүшын үзэг эхынь нэрын түрүүшын үзэгһөө эхилээд, удаань эсэгынь нэрынь үзэгүүд нэмэгдэхэ ёһотой. Жэшээнь, унаганай эжы – Эда, абань – Модерн гэжэ нэрэтэйнүүд. Тиимэһээ унаган­да Эдэм гэжэ нэрэ үгтэһэн байна.

Буряадай суутай ранчо

Геннадий ба Евгения Калёных гэг­шэдэй моридой ранчода бүхы Оро­сой булангуудһаа худалдажа абтаһан үүлтэртэ морид асарагдадаг. Мүн лэ тэдэниие бүхы гүрэн доторһоо, Алас Дурнаһаа гадуур Монголой, Казах­станай, Киргизиин ажаһуугшад ду­ратайгаар худалдажа абадаг юм.

Геннадий ба Евгения хоёрой эгээл ехэ хүсэлынь гэбэл, моридые һургаха тусхай дэбисхэрнүүд мүнөө ехэ хэрэгтэй. Буряад Уласай ипподром аккредитаци үгы һэн тула тэндэ һорилгонуудые үнгэргэхэ арга бо­ломжо үгы.

Баярма БАТОРОВА