Буряадай багшын “Заяанай зүргэнүүд”

- Цырегма Бадмадоржиевна, эндэ һая танай жюриин бүридэлдэ хабаадаһан үхибүүдэй ба залуу шуулай уласхоорондын мүрысөөн тухай хөөрэжэ үгыт.

- ООН гэһэн Бүхэдэлхэйн үндэһэтэнэй нэгэдэлэй эмхи хүн түрэлтэнэй шиидхэхэ эгээл ехэ бэрхэшээлнүүдые гаталхын тулада хоо­рондоо холбоотой, дэлхэйн хэмжээн­дэ шиидхэгдэхэ ёһотой гол шухала 17 зорилго табиһан байна.

Тэдэнь үгытэй тулюур ба үлэн хооһон байдалые усадхалгын, элүүр энхые сахин хамгаалгын, эрхим шанарай эрдэм һуралсалай, бүһэтэйшүүлэй ба эхэнэрнүүдэй хоорон­до алишье талаар адли эрхэ зэргэ олгуулгын, сэбэр уһанай ба ариг сэбэрэй, үнэгүй аад, жэнхэни сэ­бэр энергиин, экологиин г.м. талаар асуудалнуудтай холбоотой.

Бүхэдэлхэйн хэмжээндэ ЮНЕСКО- гэй англи хэлэнэй клуб үхибүүдэй ба залуушуулай хоорондо 17 сэдэ­бээр зохёохы-шэнжэлэлгын мүры- сөөнүүдые эмхидхэдэг заншалтай. “Тогтууритай хүгжэлтын зорилгонууд” гэһэн жэл бүри үнгэргэгдэдэг мүрысөөнүүдтэ Европын, Азиин, Америкын, Африкын, Австралиин олон гүрэнүүдэй 13-һаа 30 наһан хүрэтэр эдиршүүл ба залуу үетэн ха­баададаг юм. Тэдэнэр булта сэбэр англи хэлэн дээрэ эрхимээр дуугар­даг ба бэшэдэг.

- Та хэды ондо ямар ушараар ЮНЕСКО-гэй жюриин гэшүүн болоһон байнабта?

- 2022 ондо элитэ багша, хэлэ бэ­шэгэй эрдэмэй кандидат Арюна Нарановна Абидуева намда дурадхажа, ЮНЕСКО эмхиин жюриин бүридэлдэ оруулһан юм. Тэндэ дэлхэйн олон гүрэнүүдэй эрдэмтэд ба англи хэлэ­нэй багшанар ажал ябуулдаг.

Байгша ондо англи хэлэнэй улас­хоорондын клубай хүтэлбэрилэгшэ Хезер Эндерсон намайе гэшүүн бо­лыт гэһэн урилгатай бэшэг эльгээ­гээ юм. Тиигэжэ би үндэр үүргэтэй, ехэ һонирхолтой ба олондо туһатай хэрэгтэ хабаададаг болоһондоо ехэ баяртайб. Элдэб олон гүрэнүүдэй ба үндэһэ яһатанай үхибүүдэй хүдэлмэринүүдые шалгаха үедөө би өөрөө олон шэнэ һонирхолтой мэдээнүүдтэй танилсанаб, эрдэм мэдэ­сэеэ дээшэлүүлнэб.

2022 ондо бидэ Арюна Наранов­натай суг хамта ЮНЕСКО эмхиин мүрысөөндэ хабаадаһан 30-аад үхибүүдэй англи хэлэн дээрэ ажал хүдэлмэринүүдые шалгаһан байнаб­ди.

- ЮНЕСКО-гэй эмхидхэһэн үхибүүдэй ба залуушуулай хоорон­дохи мүрысөөндэ ямар ажал хүдэлмэринүүд ородог бэ?

- Тэндэ дэлхэйн хүн түрэлтэнэй ажабайдалые һайжаруулхын талаар ООН эмхиин баталһан 17 шэглэлээр элдэб янзын һонин түсэлнүүд – ви­део-презентацинууд, эссе маягай зохёолнууд жюриин анхаралда та­бигдадаг.

Байгша ондо би 20 хүдэлмэри шалгажа, сэгнэлтэнүүдые табиһан байнаб. Тэдээн сооһоо Урда-Амери­кын үхибүүнэй хүниие хадхадаггүй зүгынүүдые үдхэжэ, яагаад зүгынүүдэй ами таһалангүй, болгоомжо­той гамтайгаар зүгын бал абаха тухай бэшэһэн байна. Энэрхы һайхан сэдь­хэлэй үндэһэтэй, хүнүүдэй үдхэһэн амитадтаа ба шумуулнуудтаа гамтай­гаар хандаха тухай һургаалтай ажал хүдэлмэриин арга тухай уранаар бэшэгдэһэн байгаа.

Үшөө тиихэдэ Африкаһаа хабаадагша үхибүүн уһа бузарлангүй, мяха хүргэдэг өөрын һанажа байгуулһан холодильнигай системэ ту­хай хүдэлмэринь минии һонирхол татаһан ушартай.

Уласхоорондын тус мүрысөөндэ ехэ оюун бэлигтэй ба һүбэлгэн хурса ухаатай хүүгэд хабаадана гэжэ тэм­дэглэхэнь шухала. Хүдэлмэринүүдээ уран гоёор, һонирхолтойгоор харуулжа шададаг даа!

Мүн лэ иимэ зохёохы ажалнууд оньһон техникын талаар шэнэ үгэнүүдээр минии эрдэм мэдэсые баяжуулан хүгжөөдэг.

2023 ондо минии шалгаһан үхибүүд сооһоо Казахстанай басаган илажа гараад, шанда хүртэжэ баяр­луулаа һэн.

- ЮНЕСКО-гэй мүрысөөндэ Буряад Уласһаа үхибүүд хабаададаг гү?

- 2022 ондо Улаан-Үдэ хотын 63-дахи һургуулиин минии хүтэл- бэрилдэг 5-дахи ангиин һурагшад хабаадаа һэн. Бидэ тиихэдэ оршон тойронхи байгаалияа аршалхын тулада бог нобшоёо илгажа суглуулха шухала гэжэ түсэл зохёон бэлэдхээ һэмди. Һурагшад энээн тухай һургуулиин бүхы һурагшадта соносхожо, саарһа макулатура бо­лон хэрэглэгдэһэн элдэб янзын батарейкэнүүдые суглуулһан тухай­гаа англи хэлэн дээрэ хөөрэһэн юм. Улаан-Үдын Сампиловай нэрэмжэтэ музейн байгаалиин таһагта түрэл байгаалияа хамгаалан аршалха тухай видео-фильм буулгажа, ЮНЕСКО-гэй мүрысөөндэ эльгээгээбди. Анг­ли хэлэнэй уласхоорондын клубай хүтэлбэрилэгшэ Хезер Эндерсон тэрэ материалыемнай ехэ һонин байгаа гээд онсо тэмдэглэжэ, баярые хүргэһэн бэшэг эльгээгээ һэн.

- Оросой залуушуул хэр зэргэ эдэбхитэй хабаададаг бэ?

- Минии шалгаһан хүдэлмэринүүд соо Оросой булангуудһаа үхибүүдэй хүдэлмэринүүд дайралдаагүй. Харин Арюна Нарановна шалгаһан гэжэ мэдэдэгби.

- ЮНЕСКО-гэй жюриин гэшүүнэй үүргэнүүдэй хажуугаар тус эмхиин ондоо ажаябуулгануудта хабаада­даг гүт?

- Мүнөөдэр үглөөгүүр англи хэлэнэй уласхоорондын клубай хүтэлбэрилэгшэ Хезер Эндерсоной урилгаар дэлхэйн багшанарай ви­део-конференцидэ хабаадааб. Тэн­дэ ургажа ябаһан залуу үетэнтэй суг ажал ябуулан, хүгжөөхын эрхим ар­ганууд тухай хөөрэлдөөн болоһон байна.

- Цырегма Бадмадоржиевна, та багшын ажалай хажуугаар бу- ряад-англи хэлэнэй һуралсалай ном, англи хэлэнэй хүдэлмэриин дэбтэр зохёон найруулжа хэблэһэн автор болонот. Тиихэдэ буряад, ород ба англи хэлэнүүд дээрэ шүлэгүүдтэй, уран зохёолнуудтай ба зүжэгтэй “Заяанаймни зүргэ” гэһэн ном хэблэһэн байнат. Мүнөө ямар зохёохы ажал хэрэг дээрэ хүдэлнэбта?

- Би мүнөө буряад ба англи хэлэнүүдые үхибүүдэй түргэн шу­далхада туһатай наадануудые зо­хёон байгуулааб. “Наадая” гэһэн буряад толи-наадан үнгэтэ зурагуудтай ба тайлбарилһан үгэнүүдтэй карточкануудһаа бүридэнэ. Тэрэ карточканууд нэгэ нэгээр наадаг­шадта тараагдаад, саашадаа тэдэ­нэр үлэһэн багса карточкануудһаа ээлжээгээр абажа хараад, дээрэхи зурагыень нэрлэхэ, али гэбэл, ун­шаха ёһотой. Тиигээд эгээл һайнаар нэрлэжэ, олон карточкануудые суглуулһан хабаадагша илагшын магтаалда хүртэдэг.

Минии байгуулһан англи хэлэнэй үшөө нэгэ наадан “Дубль-слово” гээд нэрлэгдэдэг. Тэндэ мүн лэ карточка­нууд үнгэтэ зурагуудтай ба англи хэ­лэн дээрэ тайлбарилһан үгэнүүдтэй. Наадагшад гартаа абаһан зураглал­нуудые англи хэлэн дээрэ нэрлэдэг. Тиигээд зүбөөр хэлэһэниинь багса картануудһаа үшөө нэгые абаха эр­хэтэй. Эсэстэнь эгээл олон картануудые суглуулһан хабаадагша ила­жа гарадаг.

- Цырегма Бадмадоржиевна, та дээдэ шатын англи хэлэнэй багша болонот. Тиигээд англи хэлэнэй хажуугаар буряад хэлэн дээрэ но- муудые хэблэжэ, наадануудые һанан байгуулжа ябаһандатнай бая­рые хүргэе!

- Минии бүхы ажаябуулга арад зондоо туһалхын тулада зорюулаг­дадаг. Түрэл буряад хэлэеэ һайнаар шудалан мэдэжэ, дээдын зэргэ­дэ хүгжөөн хөөрэлдэжэ ябая гэжэ уряалха байнаб. Тиигээд англи хэлэн мүн лэ ажабайдалдамнай шухала һуури эзэлдэг, үхибүүднай шудалан үзэхэ ёһотой. Энэ хадаа бүхэдэлхэйн глобализациин - мүнөөнэй сагай эрилтэ ха юм даа.