Шулуунуудай үльгэртэ орондо

Тэдэниие шэнжэлхэдэ, үнгэрhэн үе галабуудай хүнүүдэй нюур шарайнууд түүхын толи­до харагдаhан мэтээр үзэгдэдэг. Ямар юумэнүүдые манай элинсэгүүд эгээл ехээр сэгнэдэг байгааб? Юундэ урдын зура- гууд дээрэ хүнүүдэй гарнууд тон адли, нэгэл байдалда харуу­лагдадаг бэ? Юундэ тон адли амhартануудтайб?

Yе бүхэнэй урлал өөрын хэлэ маягтай, тэдэнэй мянгаад жэлнүүдэй таабаринуудые тайлбарилхань – ехэ орёошье hаа, юунтэйшье сасуулмаар бэшэ, hонирхолтой хэрэг.

Чингис хаанай үүдэн сүмэ

Үбэр Байгалай хизаарай Ак­шын аймагай дэбисхэртэ «Чингис хаанай үүдэн» гэhэн гайхамшагта гранит шулуун хабсагай бии. Тэрэ­нэй 21 метрэй үндэртэй ханые hэтэ сүмэлhэн 10х10 тухай метрэй хэм­жээнэй үүдэн зониие гайхуулдаг. «Чингис хаанай үүдэнэй» хоёр талаарнь hиилэгдэнхэй урдын бэшэгүүд дундахи зуун жэлнүүдтэ габша­гай монгол сэрэгшэдэй дайшалхы замда ябахынгаа урда тээ тус арка доогуур гарадаг байhан заншалые гэршэлнэ.

Мүн лэ Алханын үүдэн сүмые, Сүүгэлэй үүдэн сүмые урдын сэрэг­шэдэй гороолоод, доогуурнь гара­жа ошоходоо, дайн байлдаануудта илалтануудые туйладаг тушаа домо­гууд түүрээдэг.

Чингис хаанай илалтануудай гол таабаринь хабсагай шулуунууд соо үндэhэтэй гү?

Элинсэгэй заяа hүнэhэнүүдэй хүнды

Хэрын аймагта ямаршье авто- унаагаар хүрэхын аргагүй, далда хабшуу газарта «Заяа hүлдэнүүдэй хүнды» гэhэн ёhото үльгэр түүхэтэ бу­лан бии. Тэндэ цифровой камераар буулгаhан фото-дүрсэнүүд дээрэ са­гаан шара үнгэтэй, ялалзаhан, айхаб­тар олон түхэреэн шаарнууд гарадаг.

Холо-ойрын ажаhуугшад тэрэ хүндые «хараалтай», «альбан шүдхэрэй» газар гээд нэрлэдэг, тэндэ hүниндөө хонохоhоо байха, үдэр- төөшье ябахаа сээрлэдэг гуримтай.

Эндэ, үндэр уулануудай боориин үдхэн тайгын оёороор, XX зуун жэлнүүдэй эхиндэ барон Унгернын сэрэгшэд хороhон түүхэтэй.

Yндэр шулуун хабсагай – столб­нууд ёhото ондоо галабай хотын үлэгдэлнүүд мэтээр үзэгдэдэг. Асари томо атлантнуудай дээрэ дээрэhээнь ябталжа табиhан мэтэ шулуун хабса­гайнууд бутарhан ордон байшангуу­дай ханануудай түхэлтэй.

Зарим мантан дүрсэнүүд шулуунуудые зөөлэн пластилин мэтээр мушхажа урлаhан мэтэ. Байгаалиин бэлигүүн, hармагшанай дүрэ, хажуу­дань - үндэр хабсагайн оройдо ёhото «гахайн төөлэй» табяатайл! Тэрээ саана – Cүмбэр уула, оройнь модон хаташаhан. Ононой эрьеын Тогоон Шулуундал адлирхуу дүрсэтэй «Yлгы- Шулуун» хэниие бөөмэйлнэб? Удаадахи хабсагайн шулуун хана - ню­рууда атлантын альганай мүр сараа гүнзэгыгөөр тамгалагдаhан.

«Гахайн төөлэй»

Обоогой оройдо шэрээ дээрэ эхэнэр дүрсэтэй хатан заларанхай, шара набшаа дээрэ, шаргал наранай элшэ доро игаажа, оршон тойронхиие шэртэнэ. Хажуу таладань хатаhан нарhадай дунда, hандарhан шулуун hэеы гэрэй үлэгдэл анхарал татана. Түхэреэн ханануудайнь, тоонынь түхэлнүүд алишье талаhаа ёhото талын нүүдэлшэдэй гэр гэжэ тоосоогүй элирүүлхээр.

Yшөө хаан хатантаяа, шулуун шоно, шулуун заан г.м. Ямар галабай үеын, үльгэрэй ороной үлэгдэл бэ?

Ононой Адуун Шулуун

Үбэр Байгалай Ононой аймаг­та Адуун Шулуун гэhэн бүлэг шу­луунууд бүхы Росси дотор мэдээ­жэ. Эгээл түрүүшынхиеэ тэрэниие 1772 ондо академик Паллас нээhэн түүхэтэй. Эрдэмтэн тэрэ байгаалиин хүшөөе аргагүй үндэрөөр сэгнэhэн, өөрынгөө хүдэлмэринүүд соо тодор­хойгоор бэшэhэн гэдэг.

«Бронепоезд 14-69» гэhэн рома­най автор, ородой элитэ уран зо­хёолшон Всеволод Иванов иигэжэ бэшэhэн: «Би Европын ба Азиин олон гүрэнүүдээр аяншалhанби, дэлхэйн элдэб үзэсхэлэнгүүдые нюдөөрөө хараhан байнаб. Теэд Дауриин талын дундахи Адуун Шулуунhаа hайхан байгаалиин урлал бэшэ хаанашье хараагүйб!».

Һүрэг адуунай түхэлтэй шулуу­нуудай дээгүүр асари томонуудшье, бага-жэжэнүүдшье хүнэй хүлнүүдэй мүрнүүд эли тодоор харагдадаг.

Тэрэ мүрнүүд соо хүл нюсэгөөр зогсобол, хүлэй үбшэнгүүд эдэгэдэг гэhэн үгэтэй. Илангаяа өөрынгөө хүлэй хэмжүүртэй адли таарама мүр оложо зогсобол, улам hайнаар туhалдаг гэжэ онсо тэмдэглэгдэнэ.

Алхана – Буряадай Гималай

XIV дүгээр Далай Лама Алханые түhөө шанараараа Түбэдэй Гима­лайн хадануудтай адли гэжэ онсо тэмдэглэдэг. Мүнхэ ногоон нарhан тайгын дунда үльгэр түүхэтэ Алха­на уула олон сая жэлнүүдэй тааба­ринуудаар hэбинэ. Yүрэй толоной эгээл түрүүшын элшэнүүдынь “Зула Сүмын” хабсагайнуудые гэрэлтүүлжэ эхилээд, үдэшын харанхыгаар нара­най гэрэл тэндэл бүхэн унтардаг.

Монгол туургата арадуудай улаан шүрэ шэмэглэлтэй зүүдхэл – hахюуhанай түхэлтэй “Гуута Yндэр” гэhэн хабсагай хамаг муу муухайе дэгдээдэг заяатай. Зүүн талын хаб­сагайнуудай дунда Алханын “Зүрхэн шулуун” сохилдог. Тэрэ дүүрэн эти­гэл найдалтайгаар шүтэжэ мүргэhэн хүнүүдые зүрхэнэй үбшэнгүүдhээ эдэгээхэ шэдитэй гээд шүтэгдэдэг.

Сорьёлhон тунгалаг урасхалтай аршаанта голой хажууда Тэнгэриин Хүгжэмшэ Дакининарай сүмэ гээд алдаршаһан “Нара Хажадай” хаб­сагай hаргаан гайхуулдаг. Тэрэнэй оройн тэнгэридэ элдэб үнгын ялагар элшэнүүд сасардаг, hолонго татадаг, үзэсхэлэнтэ хүгжэм зэдэлдэг гэхэ мэтэ таабарита үзэгдэлнүүд үни ур­дын сагhаа ажаглагдадаг.

Хажуудахи агы нүхэн соо лама­нарай бисалгалай үедэ бурхадай ба субаргын дүрсэнүүд, нангин номой бэшэгүүд агаарта үзэгдэдэг, hолонго татадаг, хабсагайн гантанхайнуудаар сагаан гэрэлэй сасархань үзэгдэдэг.

Алханын обооhоо холо бэшэ “Хо­рёо Шулуун” гэhэн 50-яад метрын утатай гайхамшагта хабсагай бии. Тэрэ “Чойжил бурханай сүмэ” гээд тахигдадаг.

Дасан-хүреэ Долоон Хиид

Хүбшэ тайгын гүнзэгыдэ, хүнүүдэй ябадаг зүргэнүүдhээ холын зайда “Долоон Хиид” гэһэн гайхамшагта газар бии. “Долоон дасан хүреэнүүд” гэhэн удхатай нэрэтэй 30-50 метрэй үндэртэй хабсагайнууд түхэлөөрөө, үнэн дээрээ шулуун дасанай үлэгдэлнүүдые hануулдаг. Шулуун хананууд, сонхонууд ба үүдэнүүд, олон дабхар олбогуудтай шэрээнүүд гэхэ мэтэ нангин дасанай hууриин хэрэгсэлнүүд гү? Yшөө тэндэ сан хэн­гэрэгэй абяан, хонхын жэнгирээн дуулдажа, шулуун шэрээнүүд дээрэ хүнэй нюдэндэ харагдахагүй лама санаартан заларжа hууhан мэтээр үзэгдэдэг ушартай.

Алханын “Долоон Хиид”

Долоон Хиид - Алханын асари ехэ хүсэтэй ба таабарита газар гэжэ хэ­лэгдэдэг. Урдань Намнанай Гэгээн түрүүтэй Ехэ Багшанар эндэ бисал­галай даяанда hуужа, эди шэдитэ хүсэ шадал, арга шадабари олодог байhан гэжэ эли.

Үбэр-Байгалай хизаарай “Красно­чикой” нютагай хажууда «Ламанарай хото» гээд нэрлэгдэһэн мүн лэ ур­дын дасанай hуурида адли түхэлтэй шулуун хабсагайнууд тайгын дунда бии.