Сэсэгүүдэй, инаг дуранай оршондо

Сэсэгүүд соо һалбарһан бүлын гэр

Агын Буряадай тойрогой Хүнхэр нютагай Дамбинима ба Ирина Дабанимаевтанай бүлын гуламтые ходо­доо наранай элшээр халиһан, үнгын сэсэгүүдээр һалбарһан, таатай зохид уурхайхан гээд нэрлэмээр.

Зунай сагта гэрынь наран сэсэгүүдэй болон бусад элдэб янзын һайхан сэсэгүүдэй дунда шэнгэдэг. Тэрээнһээ гадуур, жэл бүри ого­род соонь элбэг-дэлбэг түмһэтэ, тибһэтэ ба набшаһата ургамалнууд, жэншэдгүй һайнаар ажаллагдаһан малинын, үхэр нюдэнэй үдхэн набша намаатай эшэнүүд ороһон хүниие гайхуулан һаргаадаг ушартай юм.

Иимэ гайхамшагта сэсэрлиг- огород ганса ажалша бүхэриг хүнэй оролдолгын хүсөөр һалбархагүй гэжэ эли. Эндэ тусхай онсо шада­бари ба ургамал бүхэндэ, сэсэгхэн бүхэндэ энэрхы сэдьхэлээр хандажа ажаллаһанай аша үрэл даа.

Үбэлэй хүйтэн сагта Дабанимаев­танай гэртэ ороходо, гэрэй сэсэгүүдэй ёһото оранжерей һалбаржа, эде­энэйнь шэрээ дээрэ элдэб янзын амтатай эдеэн билтаржа һаргаадаг.

Гэр соонь үнэтэй сэнтэй бараан үгышье һаа, хододоо арюун сэбэрхэн, аятай зохид, амгалан тэнюун байдаг юм. Диван дээрэ бүгэдэнэй эрхэ тангил сиамска үүлтэрэй миисгэй нойрсохо.

Байгша оной август һарада Дам­бинима ба Ирина хоёрой гэрлэһээр, 46 жэл гүйсэбэ. Дүшэ гаран жэлэй саа­да тээ Дамбинима тосхондонь аяар холын Башкириһаа шэнэ парикма­хер басаганай ерэһэн тушаа дуулаад, үһэеэ тайруулхаяа ошоһон ушартай. Тиигээд тэндэ тайруулһан үһэнтэеэ хамта «толгойгоо гээжэрхиһэн» юм. Харин зүрхыень айхабтар хурсаар элшэтэн гэрэлтэһэн чуваш басага­най нюдэнүүд хэтэ мүнхэдөө эзэлһэн намтартай.

Хуби заяанайнгаа урдаһаа...

Холын 1978 ондо Ирина басаган эжытэеэ ба дүү хүбүүнтэеэ хамта Хүнхэр нютаг эгэшэдээ айлшаар ерэһэн юм. Эгэшэнь гүрэнэй тусхай программаар гэр бүлөөрөө зөөжэ ерэһэн байгаа ха.

Долоон хоногой туршада поез- доор ябажа, Шэтэ хото хүрөөд, удаань ябууд машинаар Ага хүрэтэр ерэжэ, одоошье, хуушахан ГАЗигта һуужа, Хүнхэр хүрэһэн байгаа. Тэрэ үеын хамтын ажахын ахамад инженер Цыдып Батомункуев айлшадые нютагтаа хүргэһэн юм.

Тиихэдэ азиат нюуртай хүниие түрүүшынхиеэ хараһан дүү хүбүүнэйнгээ нюур Ирина Игоревна мүнөөшье энеэбхилэн һанадаг. Хүбүүн бүхы харгыдаа амаа ангай­гаад, хэлэеэ бултайлгаад, наранда харлашаһан нюуртай, уйтаханууд нюдэтэй жолоошоной нюур руу таһалдангүй хараһан байгаа.

Харин Иринада, ой модоной, гол мүрэнүүдэй дунда ургаһан басаган­да, Агын талын байгаали түрүүшээр һайшаагдаагүй һэн: үргэлжэ хооһон хаданууд, гансашье модон гү, али гэбэл, бишыхан горхон харагдаагүй.

Хэрбэеэ тиихэдэ хэн нэгэн Ири­нэдэ: «Ши мүнөө гайхамшагта хуби заяанайнгаа урдаһаа ошожо яба­наш. Ерээдүйн сагта эдэ, түрүүшын харасаар, уйтай хооһон талануудта үнэн зүрхэнһөө дурлахаш. Энэ газар шинии түрэл нютаг болохо», - гэжэ хэлээ һаа, Ирина яашье этигэхэгүй, тэрэ хүниие наадалжа энеэхэ һэн. Гэртэнь инаг ханил хүбүүн хүлеэжэ байгаа бшуу.

Хүнхэр нютаг хүрэжэ ерэхэдэнь, хүрьгэниинь Совет Армиин сэрэгтэ татагдажа мордоһон, харин хээлитэй эгэшэнь гансаараа үлөөд байһан юм. Тэрэ ушараар эжынь хүрьгэнэй бусатар, Ириные эгэшынь хажууда үлөөхэ гэжэ шиидэһэн гэдэг. Хүнхэр нютаг дүтын харасаар айлшадта ехэ һайхашаагдажа эхилээ һэн: элдэб янзын загаһадаар билтарһан Онон мүрэн харьялан урдана, хизааргүй нэмжыһэн таланууд үнгын гоё сэсэгүүдээр шэмэглэгдэнхэй.

Басагадай эжы Людмила Андре­евна үнэн зүрхэнһөө һайхашааһан юм:

- Харыт, манай дачадаа таридаг лилия ба саранка (улаалзай) гэһэн сэсэгүүд эндэ миин талаар ургажа байнал! Ямар гоё бээ!

Эгээл шухалань гэбэл, холын Башкириин айлшадта урин зохид, хододоо туһаламжа үзүүлхээр бэлэн ба хүндэмүүшэ абари зантай нюта­гай улад зон һайхашаагдаһан юм.

Гансал зүрхэеэ шагнаад ябаа

Иринын эжы дүү хүбүүнтэйнь хам­та Нефтекаменск хото гэртээ бусажа ошоһон юм. Тэрэл жэлдэ Ирина Дамбинима Дабанимаевта хадамда гараһан ушартай. Нүхэрэйнь гэртэ­хин ба аха дүүнэрынь шэнэ бэриие баяртайгаар угтажа абаад, түргэн саг соо дүтын түрэлэй хани харилсаатай бүлын гэшүүд болоһон зол заяатай.

Харин бусад түрэлхидэй зүгһөө элдэб ондоо хандалга һанамжанууд үзүүлэгдэһэн байна. Зарим нэгэни­инь огто буруушаажа хориһон юм. Тэдэнэй хэлэһээр, тад ондоо үндэһэ яһанай, хүмүүжүүлгын, байра бай­далай талаар ехэ илгаатай хүнүүдтэ гэрлэхэ хэрэггүй. Нүгөөдэ зарима­шуулынь басаганда ехэл «һанаагаа зобоһон» янзатайгаар хэлэдэг һэн:

- Дамби ехэ нюдэ муутай, эрэмдэг хүн гээшэ. Нэгэ хэды жэл болоод, һохор боложо магадгүй гэжэ эмшэд һэргылэмжэлдэг. Тиигэбэл, ямар ехэ зоболон эдлэхэбши даа!

Теэд Ирина юунһээшье айжа тэбдээгүй: «Дэлхэй дээрэ нюдэ муу­тай хүнүүд хэды олон бэ даа! Дамби­нима эрэмдэгшье һаа, энэрхы һайхан сэдьхэлтэй, алтан зүрхэтэй хүн!» - гэһэн зүрхэнэйнгөө мэдэрэлнүүдтэ басаган этигээд ябаһан юм.

Хадамда гараһан тухайгаа Ирина гэртэхиндээ дуулгахаяа удаан тэбдэ­жэ ядаа һэн. Басага түрэһэн тухайгаа хэдэн һарын үнгэрһэн хойно бэшэг бэшээд, ехэ айнгяар харюу хүлеэһэн байгаа. «Гэртэхимни намайе зэмэлхэ хараахань гээшэ!» – гэһэн бодол толгойһоонь гарангүй зобоогоо.

Теэд ууртай бэшэгэй орондо эжынь ерэхэ тухайгай телеграмма ябуулаа һэн ха. Тэрэ һалхитай, шуур­гатай үбэлэй үдэр Ирина түргэн мага­зин гүйһэн байгаа. Эжынгээ хүрэжэ ерэхэдэ, амтатайгаар хүндэлхэ хэрэг­тэй бшуу. Теэд магазинһаа гараад харахадань, гүнзэгы хүнгэрэг саһан соогуур эжынь урдаһаань ерэжэ ябаа һэн.

Людмила Андреевнагай үнихэн эльгээһэн телеграмма олон үдэрнүүдэй туршада ябажа, өөртэйнь адли, нэгэ үдэр, хүрэжэ ерээ ха юм. Ухаатай сэсэн эжынь басагаяа зэмэлжэ байгаагүй, гансал богонихоноор үгүүлһэн гэдэг: «Ямар хүнтэй хуби заяагаа ниилүүлхэ тухай таанад өөһэдөө шиидхэхэ ёһотойт».

Саашадаа Иринын гэртэхин хүүгэдэйнгээ наһанай нүхэрые шэлэ­хэ хэрэгтэ огто оролсоогүй. Эбтэй эетэй ёһото интернациональна бүлэ боложо, жаргалтай ажаһуудаг юм. Иринын эгэшэ украин яһанай хүндэ хадамда гараһан, дүү хүбүүниинь чуваш яһанай һамгатай.

Игорь Иванович ба Людмила Андреевна Дамбинимаевтанай үхибүүдэй буряадаар хөөрэлдэхэдэ, хододоо баярлан дэмжэдэг байһан.

«Мишаня, эдеэлхээ ошоё!»

1980 ондо Дамбинима эгээл түрүүшынхиеэ Башкириин Уласай Нефтекаменск хото хадамуудтаа айл­шалжа ошоһон намтартай. Ирина Игоревна хөөрэнэ:

- Би тиихэдэ гэртэхиндээ халта гомдон алдаа бэлэйб. Юундэб гэхэдэ, тэдэнэй бүхы анхаралынь Дамби­нимада («Мишаня» гээд ородоор нэрлээ) хандуулагданхай байгаа. «Мишаня, ерэ, эдеэ барихаяа ошоё!», «Мишаня, энээхэн амтатай хэһэг эдижэ турша даа» гэхэ мэтэ үргэлжэ дабтадаг байгаа юм. Харин намда һураггүй бага анхаралаа хандуулаа һэн.

Үшөө Иринын гэртэхин залуу бүлэдэ Нефтекаменск хото руу зөөжэ ерэхыень дурадхажа, ехээр аргадан, үгэдөө оруулхые оролдоһон ушартай. Игорь Иванович автоко­лоннын даргаар хүдэлдэг, хүрьгэн басаган хоёртоо һайн ажал ба гэр байдал олохо аргатай байгаа. Теэд залуушуул таһа арсаһан юм.

- Би түрэл хотоёо эрьежэ ошо­ходоо, түрүүшын үдэрнүүдтэ ёһото эйфориин мэдэрэлэй охиндо абтажа, танил түрэлнүүдтэеэ, анда нүхэдтэеэ уулзадагби, - гэжэ Ирина хөөрэнэ. Хотын бүрин болбосон түхеэрэлгэтэй байдалаар таашаан аяшаахаш. Теэд уданшьегүй нэгэ хэды үдэрэй үнгэрхэдэ, түрэл Хүнхэр нютаг, Онон мүрэн, модон гэрнай, огороднай һанагдажа, һөөргөө түргэн бусаха дуран хүрэдэг.

Нэгэтэ Ирина Игоревна багахан Баясхалан хүбүүнтэеэ Нефтека­менск айлшаар ошоһон байгаа. Тиигээд түрэлхидтөө сюрприз хэхын тула буужа ерэхэ үдэр ба саг тухайгаа дуулгаагүй һэн ха. Юушье мэдээгүй гэртэхиниинь тэрэ үдэр дачадаа ябашаһан бай­гаа. Ирина Баясхалан хоёр олон дабхарта гэрэйнь хажууда бүхэли үдэр хүлеэжэ һууһан ушартай. Ехээр халуудажа, гэдэһээ үлдэжэ, нилээдгүй тулиһан юм.

Тиигээд Баясхалан хүбүүн эжыдээ: «Хүгшэн абатанайнгаа хүршэнэртэнь орожо, сай ууял даа!» – гэжэ байгаад гонгиноо һэн ха.

«Хүнхэр нютагтань ямаршье айлда оробол, заабол сай аягалаад, амтатай эдеэгээр хүндэлхэл. Юундэ эндэ тиимэ бэшэ гээшэб?»- гэжэ хүбүүхэн яашье ойлгожо ядаһан юм.

Эрнст Мулдашевта аргалуулһан

Он жэлнүүд үнгэржэ, Дамбинима ба Иринын бүлэдэ гурбан һайхан үхибүүд хүгжэн ургана. Тэдэнэр бул­та эжыдээ адли һаруул хурса элшэ хүсөөр гэрэлтэһэн, согтой залитай нюдэнүүдтэй, тэдэнэйнь оёоргүй гүнзэгыдэ сүхэршэгүй зориг, бүхэшэгүй галханууд... Эжынь тиимэ нюдэнүүд юунһээшье айдаггүй, эсэхэ сусахаяа мэдэдэггүй дотор сэдьхэлэй элшээр сасарһан.

Ирина Игоревна ямаршье бэрхэ­тэй сагта урма зоригоор дүүрэн, уран һайханаар урлан оёдог, нэхэн оёдог, амтатайгаар эдеэ хоол шанадаг, элдэб янзын консервэнүүдые бэлдэ­дэг. Үшөө тэрэ наһанайнгаа нүхэрэй нюдэ аргалхын тула бүхы арга шадалаараа оролдоһон юм. Тэрэ үеын СССР гүрэнэй суута аргашадта хандаһан, Москва, Новосибирск хотонуудай нюдэнэй клиникэнүүдтэ арга гараһан.

Алдар суута Эрнст Мулдашевай Уфа хотын нюдэнэй түбтэшье ошожо аргалуулһан ушартай. Теэд Дам­бинима Дабанимаевичай нюдэнэй хараса жэлһээ жэлдэ муудажал байгаа.

Дабанимаевтанай эбтэй эетэй бүлэ

Инаг дуранай, бүлын түлөө баатаршалга

Нэгэтэ бүлын байдалда эгээл зэбүүрхэмэ аймшагтай үдэр тохёол­доо һэн. Дамбинима Дабанимаеви­чай хоёр нюдэниинь огто харахаяа болёод, тэрэ харанхы баларай тамын зоболондо унан шунгаһан ушартай. Амиды мэндэ ябахыншье удха шанар һалажа, толгойдонь бэеэ хороохо тухай бодолнууд түрэдэг болоһон байгаа.

Ирина наһанайнгаа инаг гансые абархын тула элдэб аргануудые хэрэглээ: аргадаашье, хараагаашье, тоогүй оло дахин: «Ши гэр бүлэдөө, намда, үхибүүдтээ – бултандамнай хэрэгтэйш. Бидэ шамда дуратайбди. Үхибүүдээ үншэрөөхөө һанаа гүш? Түрэһэн эсэгэһээ бэшэ хэншье эдэнэй түлөө һанаагаа зобожо оролдохогүй. Ши миин хажуудамнай байгаад, энэрхы һайхан үгэнүүдээрээ, сэсэн мэргэн зүбшөөлнүүдээрээ дүнгэн дэмжэжэ байгыш даа. Гэр бүлынгөө түлөө амиды ябаха – шинии нангин уялга!», - гэһэн үгэнүүдые тоогүй оло дахин дабтадаг байгаа.

Тиигээд Ирина хайрата нүхэрөө ажамидаралдань бусаахын тулада дүрбэдэхи үхибүүгээ түрэхэ гэһэн шиидхэбэри абаһан юм. Энэ хадаа эхын, эхэнэрэй гэр бүлынгөө, инаг дуранай түлөө харуулһан габьяата баатаршалга!

38 наһатай, үлбэр үбшэн бэетэй Иринэдэ эмшэд үшөө түрэхыень огто хориһон гэдэг. Өөртэнь хохи­долтой байхаһаа гадна үбшэн үхибүүн мүндэлжэ болохол! Мүн лэ олон танил түрэлнүүдынь ойлгожо ядан гайхалдаа: харахагүй һохор үбгэнтэй, өөрөө үбшэн бэетэй, тог­томол һайн ажалтай бэшэ, гурбан үхибүүтэй эхэнэр яахаяа дүрбэдэхи үхибүүгээ түрэхэнь гээшэб? Теэд Ирина гансал зүрхэнэйнгөө мэдэрэлнүүдые шагнаад, этигээд ябаһан юм. Саашадаа баатарлиг эжы бүхы бэрхэшээлнүүдые гаталаад, аба эжы хоёройнгоо «нюдэнэй шэмэг, зүрхэнэй баяр» элүүр энхэ Арюна басагаяа түрэһэн юм.

Залуу аба эжы хоёр өөһэдынгөө бэрхэшээлнүүд тухай мартажа, эрхэ тангил нарай үриингөө түлөө оролдоһон юм.

Алтан гартай бүлын түрүү

Дамбиниматан олон толгой эбэр­тэ бодо малтай, гахайнууд болон тахяануудтай һэн тула һү мяхаар ядалдаагүй. Тэрэнэй хажуугаар элбэг дэлбэг огородой эдеэн билтаржа байха.

Бүлын түрүү худагһаа уһа зөөхэ, малаа ажаллаха, огородоо уһалха гэхэ мэтэ ажал хүдэлмэринүүдые жэншэдгүй хэдэг байһан ушартай. Үшөө өөрын гараар худагһаа огород, бани, тепляк руугаа уһанай зунай сорго татажа ябуулаа. Далай гэжэ наһажаал хүршэ үбгэндэ авто-унаагаа заһабарилхадань туһаламжа үзүүлдэг, бүхы ашанартаа велосипедүүдые урлан дархалһан бай­на.

Үшөө Дамбинима аргагүй шэн нарин абари зангаараа илгардаг. Тэрэнэй олон тоото дархалгын зэмсэгүүдынь, шүрэбүүдынь булта өөр өөрын тусхай һууритай байдаг. Эрхим һайн хадуусатай эзэн зэмсэг бүхэнэй байрые һайн мэдэдэг, оложо ядадаггүй.

- Дамбинимын гэнтэ хайшааб даа ябашоо һаа, гэр соо зэнхэгэр хооһон болодог, - гэжэ Ирина хөөрэнэ. Үшөө зорёон мэтээр утюг эбдэрхэ, зайн галай розеткэ хүдэлхөө болихо гаса­лангууд тохёолдодог. Дамбинима огто харадагшьегүй һаа, зайн галай болон бусад хэрэгсэлнүүдые эрхи­мээр заһабарилдаг.

Үшөө дахин залуу аба эжы болоһон

Парикмахер мэргэжэлтэй Ирина Игоревна Хүнхэр нютагайнгаа уран урлалай һургуулида түрүүшээр шала угаажа эхилһэн. Тиигээд айхабтар уран гартай, оюун бэлигтэй эхэнэр зүрхэ сэдьхэлээрээ уран урлалда тэгүүлдэг һэн тула 52 наһатайдаа Агын багшанарай колледжын «Зуралгын урлалай» таһагта орожо һураад, амжалтатайгаар түгэсхэһэн намтартай. Мүнөө хүндэтэ багша үхибүүдые зуралгын ба уран урлалай хэрэгүүдтэ һургадаг.

Олон жэлэй саада тээ хүгшэн аба ба хүгшэн эжы болоһон Дам­бинима ба Ирина Дабанимаевтан үшөө дахин залуу аба эжы болоһон юм. Иринын түрэлэй 4-тэй үншэн басагые гэр бүлэдөө абаад, энхэргэн һайханаар хүмүүжүүлдэг аша габьяа­тай. Мүнөө Даша басаган 13 наһатай, үргэһэн аба эжытэеэ, аха дүүнэртэеэ хамта золтой жаргалтай ургана.

Дамбинима ба Ирина хоёрой бүлэ олон хүндэ хүшэр бэрхэшээлнүүдэй урда сухарингүй, эрэлхэгээр гаталжа, энэрхы һайхан сэдьхэлэй, һалбарһан сэсэгүүдэй оршондо ажаһуудаг зол­той, заяатай.