Элинсэгэй нангин бууса

Эхэ эсэгын гэр – миин ганса хананууд бэшэ, харин уг гарбалай үргэлжэлхые заяаһан элинсэгэй һүлдэтэй нангин газар. «Сэргэеэ доройтуулжа унагааһан хүнүүд өөдэлдэггүй» гэжэ урданай буряадай һургаалнууд соо хэлэгдэдэг.

Гэрнүүд шэнэлэгдэнэ

«Эхэ эсэгынгээ буусые һэргээгты» гэһэн акциин хэмжээндэ Хурамхаа- най аймагай ажаһуугшад эдэбхи­тэйгээр гэртэхинэйнгээ хуушаржа муудаһан, орхигдоһон гэрнүүдые заһабарилхын хажуугаар бүхы арга боломжоороо хорёо хотонуудыень эмхитэй болгоно.

Угнаасай һууринда Базар Гал­сановай үхибүүд ба ашанарынь тус акциие дэмжэжэ, уг гарбалайнгаа уурхайе шэнэлэн заһабарилһан байна. Эбтэй бүлын гэшүүд үбгэ эсэгынгээ гэрэй хуушаржа унаһан хорёоень шэнэлжэ бодхоогоод, түмэр хашаа ба үүдэ табижа, пали­саднигыень заһаад, гэрэйнгээ ху­шалтыень һэлгээ. Угайнгаа буусые шэнэлэн һэргээхэдэнь, бүхы нюта­гайнь түхэл шарай һайжаран хубил­на ха юм. Тэрээнтэй хамта бүлын гэшүүд эбтэй эетэй боложо, нэгэ үндэһэтэй, таһаршагүй бүхэ холбоо­той байһанаа ойлгон мэдэрнэ.

Элһэн нютагай Цыден Тыскено­вич ба Анна Будаевна Гармаевта­най үхибүүдынь мүн лэ аба эжын­гээ гэрэй хушалтые, хорёогойнь үүдэнүүдые ба палисаднигыень шэ­нэлжэ заһабарилаа.

Буряад Уласта аба эжынгээ гэрнүүдые ба хооһоржо орхигдоһон буусануудые шэнэлэн заһабарилһан ушарнуудай олошорһониинь урма­тай.

Балшар наһанай уурхай

Аба эжынгээ хуушарһан гэрнүүдые заһабарилха үедөө арад зон элдэб ушарнуудые үзэнэ. Улаан-Үдэ хотодо ажаһуудаг Бадма гэжэ нэ­рэтэй хүн иигэжэ хөөрэбэ:

- Гэртэхинэймнай наһа бараха­да, дачань дүү хүбүүн бидэ хоёр­то дамжажа ерээ һэн. Би тэндэхи хуушан гэрыень, хорёо хотыень заһабарилха гэжэ шиидээб. Теэд он­доо хотодо ажаһуудаг дүү хүбүүмни хамһалсахаяа таһа арсаа. «Энэ гэр га­заа талаһаа яһала бүхэ гэжэ харагдаашье һаа, досоогоо ехээр үмхирһэн, хушалтань соорхой, гоожодог болон­хой ха юм. Энээниие заһабарилхын тула хэды ехэ мүнгэн хэрэгтэйб! Ху­далдаад, мүнгыень хубаая. Үшөө нэгэ хэды жэлэй үнгэрхэдэ, худалдахашье аргагүй болохобди», - гэжэ хэлэхэ­дэнь, би ехээр дураа гутаа һэм. Эжы абымнай дача миин лэ соорхой ху­шалтатай муухан гэр бэшэл даа! Энэ манай балшар наһаяа үнгэргэһэн уурхай ха юм. Ямар жаргалтайнууд зундаа энээгүүр велосипедээр шууя­са гүйлгэлдэдэг һэмбибди. Абамнай маанадые загаһа барижа һургадаг һэн. Харин эжымнай ямар амтатай варенинүүдые шанадаг байгааб!

«Энэ дача манай хайрата аба эжы хоёрые һануулһан газар ха юм. Тэ­рэниие худалдаха гээшэ үнгэрһэн наһанайнгаа бүхэли бүтэн хубиие абажа хаяһантай адли», - гэжэ дүү хүбүүндээ хэлэхэдэмни: «Үнгэрһэн юумэн үнгэрөө, хуу дүүрээ, - гэжэ харюусахатаяа хамта: - Хэды ехэ мүнгэн хэрэгтэй болохоб гэжэ ойл­гоно гүш? Олон һарын салингаа һалгахаш», - гэжэ нэмэжэ хэлээ һэн.

Теэд би тэрэнэй үгэнүүдые огто шагнангүй, дачаяа шэнэлэн бодхоохо гэжэ шиидэһэн байнаб. Наһанайнгаа нүхэр Дариматай хам­та бүхы хүсэ шадалаараа тэрэнээ заһабарилаа һэмди.

Одоошье дүүргэжэ, аба эжынгээ дачын шэнэ үнгэ гэрэлээр яларан то­лорходо яатараа урмашаа гээшэбиб. Түрэл һайхан гэрнай, тунгалаг сэбэр агаар, жэмэсүүд, Дарима амтатай ва­рени шанана. Ехэ хүбүүмни ашадам­ни загаһа бариха хахуули харуулжа танилсуулна. Ямар гоё гээшэб даа!

Тэрэл зуниинь дүү хүбүүмни ма­найда айлшалжа ерээ һэн. Үнгын сэсэгүүдээр, огородой ургамалнуу­даар, жэмэсүүдээр һалбарһан дачаяа тойрожо ябаад хараһанай удаа бага­даа наададаг хүгшэн модоной дэргэ­дэ тогтоод, удаахан бодомжолон зог­соо бэлэй. Тиигээд намда хандажа: «Һайнта даа, ахай! Балшар наһандаа бусаһан мэтэ болобоб», – гэжэ хэлэ­хэдэнь, баярлаһанаа мартахагүйб.

Нангин сэргэ

Мүнөө ёһо заншалнуудай һэргээгдэжэ байһан сагта, эхэ эсэ­гынгээ хуушан гэр заһабарилжа һэргээгээд, газаань сэргэ табидаг заншал дэлгэрнэ. Сэргэ гээшэ ган­сал мориёо уядаг модон бэшэ, харин гүнзэгы удха шанартай һүлдэ тэмдэг ха юм. Гэрэй хажууда бодхоогдодог сэргэ тэрэ буусын хүндэмүүшэ абари зантай эзэтэйе ба уг гарбалайнгаа аршалалта доро байһанииень гэр­шэлдэг.

Манай үбгэ эсэгэнэрэй этигэлээр сэргэ гээшэ юртэмсын дээдэ, доодо ба дунда талын гурбан түбиие холбоһон нангин зүйл болоно. Уг гар­балай заяашад дээдэ түбиһөө сэр­гэдэ буужа, үри һадаһадаа аршалан абарха ба алишье талаар туһаламжа үзүүлхэ аргатай гэжэ хэлэгдэдэг.

dzen.ru

Сэргэ бүхэн гурбан гурьбатай байдаг:

♦ дээдэ талынхинь – хии мори­ной һүлдэтэй;

♦ дундахинь – хүнэй эрдэнитэ нүхэр - мориной;

♦ доодо талынхинь – газар доро­хи түбиин харуулшадай.

Сэргэдэ хадагууд ба элдэб үнгын бүдэй үртэһэнүүд – зура- мууд үлгэгдэдэг. Һэбшээ һалхинда намилзаһан тэдэ зүйлнүүд дээдын сахюусадта ямар нэгэн гуйлтатай­гаар үлгэгдэдэг заншалтай. Тэрэнь зурамай үнгэһөө дулдыдадаг:

♦ хүхэ үнгэтэй зурам – амгалан тайбан байдал ба амжалта туйлалта­нуудые гуйһан удхатай;

♦ улаан үнгэтэй зурам – инаг дура, гэр бүлын зол жаргал үршөөхые гуйһан удхатай;

♦ шара үнгэтэй зурам – мүнгэ зөөри ба баялиг гуйһан удхатай;

♦ ногоон үнгэтэй зурам – баян ур­гаса тэжээл гуйһан удхатай;

♦ сагаан үнгэтэй зурам – бэеын энхэ элүүрые, бузар буртагһаа арил­гахые гуйһан, үшөө арюун сагаан сэдьхэлһээ дээдын сахюусадта бая­рые хүргэһэн удхатай.

Үнэнхэ зүрхэнһөө шүтэн зальбар­жа үлгэһэн зурамуудай гуйлтанууд сэргээр дээдэ түби руу дэгдэжэ, уг гарбалай заяашадта дуулгаха арга­тай гэдэг. Харин тэдэнь имагтал буу­саяа сахидаг, ёһо заншалаа алдаагүй үри һадаһадтаа туһалхаар хододоо бэлэн байдаг юм ха.

Сэргэ табиһан газартаа хүнүүд заабол бусадаг гэһэн тэмдэгтэй. Тиимэһээ эхэ эсэгынгээ эзэгүй үлэһэн гэртэ үхибүүдынь заабол суг- ларжа байха ха юм даа.

Мүнөө үедэ бүхы дэлхэйгээр сэргэнүүд табигдадаг болоһон. Турциин Стамбул, Франциин Шам­пань, Америкын Калифорни штадай Форт-Росс хэрэмэй дэргэдэ, урдын Грециин Олимп хотодо, Исландида, Серби гүрэнэй Прогар хотодо, Бал­тиин гүрэнүүдээр гэхэ мэтэ газарну­удаар нүүдэлшэ арадуудай заншал­та сэргэнүүд бодхоогдоһон. Тэндэ ошожо мүргэһэн элдэб яһатанай хүнүүд булта: «Сэргэ - миин модон бэшэ, харин асари ехэ хүсэтэй, ами­ды һүлдэтэй урданай гайхамшагта шүтөөн», - гэһэн мэдэрэлдэ абтадаг.

Эсэгын гэр - хүнэй наһанай эхин

Эхэ эсэгын гэр-хүнэй наһанай эхин... Ханануудынь үхибүүдэй түрүүшын алхамуудай абяае шэнгээһэн, хүхюутэй энеэдээр, һайхан дурсалгануудаар суу- ряатаһан, дулаахан дурсалгануудаар халиһан, энэрхы сэдьхэлэй долгёор хушагдаһан.

Аба эжын хуушан гэрхэн - хүн бүхэниие уг гарбалтайнь ниилүүлһэн, холбоо тогтооһон һабагша. Бэрхэтэй сагта хүсэ ша­дал нэмээдэг, аршалан хамгаалдаг, энэрхы сэдьхэлэй долгинуудаар эльбэжэ, хүнэй урма зориг бада- раадаг.