Гэрлэлгын ордон: үнэр баян гэр бүлэнүүдэй мүндэлдэг газар

Аяар холын 1966 оной январиин 30-да Буряадай АССР-эй ниислэлдэ Гэрлэлгын шэнэ ордон үүдэеэ сэлиһэн байна. Мүнөөшье болотор Буряадай бүхы дэбисхэр дээрэ ондоо иимэ ордон үгы юм. Түүхэтэ тэрэ нээлгын баяр ёһолол тухай дэлгэрэнгы мэдээсэл “Буряад үнэн” сониндо үгтөө һэн. Февралиин 1-эй дугаарай 2-дохи хуудаһанда “Шэнэ совет бүлэнэр” гэһэн статья сурбалжалагша Н. Цыбенов дурадхаа. Энэ бүтээлтэй һайнаар танилсажа, удаань Буряадай ЗАГС-ын хүтэлбэриин Улаан-Үдэ хотодохи таһагай хүтэлбэрилэгшэ Надежда Валерьевна Сучковатай шэнжэлһэн байнабди. Тэрээниие хэһэг хэһэгээр хубаагаад, Гэрлэлгын ордоной түүхэ, мүнөө үеын оршон байдал тухай Н.В. Сучкова хөөрэжэ үгэбэ.

“Буряад үнэн”, февралиин 1:

- Шэнээр баригдаһан "Прогресс" кинотеатраймнай шэл ханата байшангай үшөө нэгэ үүдэн уржадэр нээгдэбэ. Улаан-Үдэ городой Гэрлэлгын ордоной тэрэ үүдээр хүбүүд, басагад бүлэг бүлэгөөрөө һубарилдан ерэжэ оронод. Тэдэнэр тусхай таһалга соо оруулагдана. Ордоной директорэй таһалга соо хүн олон, ямар бэ даа һайндэртэ бэлэдхэһэндэл тухайгүйхэн. Юуб гэхэдэ, январиин 30-ай амаралтын үдэр хадаа Улаан-Үдэдэ тус ордон нээлгын, совет шэнэ бүлын һайндэр болоһон байна.

Надежда Сучкова

Надежда Валерьевна Сучкова, Буряадай ЗАГС-ын хүтэлбэриин Улаан-Үдэ хотодохи таһагай хүтэлбэрилэгшэ:

- Тэрэ үеын арад зондо харагдаа үзэгдөөгүй гоё гэгшын Гэрлэлгын ордон нээгдээ бэлэй. Юуб гэхэдэ, гэрлэлгын баярта ёһололнууд багахан таһалганууд соо үнгэрдэг байгаа. Жэшээлбэл, тиихэдэ Улаан-Үдын гурбан аймагта өөр өөрын таһалганууд хүдэлдэг һэн. Тэндэ оройдоол 2-3 хүн багтадаг һэн гээд лэ наһатайшуулай хөөрэдэгые һанагшаб. Хүдөөдэ байдал бүри орёо байгаа гээд ойлгомоор.

“Буряад үнэн”, февралиин 1:

- Хүгжэм дуунай хүхюун аялга айлшадые уряалан, Ордоной таһалганууд соогуур сууряатана. Ордоной хоёрдохи дабхарта гараха гэшхүүр дээрэ татагдаһан ягаан лентэ хүндэлдэнэ. Үдэрэй 12 час боложо, хүнүүдшье дамжуурай хажууда сугларба. Гэр бүлэ болоһоноо гэршэлүүлхэеэ ерэһэн хүбүүд, басагад гэшхүүр тушаа зогсобо. Хүгжэмшье зэдэлжэ, барилга-хабсаралгын 834-дэхи поездын начальник нүхэр И.Д.Бугай тус ордоной барилгые дүүргэжэ, ашаглалгада үгэнэбди гэжэ хэлээд, тэрэнэй түлхюурые Улаан-Үдын ажалшадай депутадуудай городской Соведэй гүйсэдкомой түрүүлэгшэ нүхэр С. М. Хабаловта барюулна. Нүхэр Хабалов ордоной наэлгэтэй дашарамдуулан, ЗАГС-да орохоёо ерэһэн шэнэ бүлэнэрые амаршалаад, татагдаһан лента таһа хайшалба. Тиигээд ордоной хоёрдохи дабхарта гарахыень уриба.

Ордоной энэ дабхарта гарахада, хүлеэлгын, гэрлэгшэдые ЗАГС-да оруулха, мүн банкетнэ залнууд угта на. Тэдэ таһалгануудай шала дээгүүр ковёр дэбдеэтэй, зөөлэн һууринууд табяатай.

Надежда Валерьевна Сучкова, Буряадай ЗАГС-ын хүтэлбэриин Улаан-Үдэ хотодохи таһагай хүтэлбэрилэгшэ:

- Ордоной оршон байдал үндэһэн маягтайгаар шэмэглэгдээ. Хоёрдохи дабхарта гараха гэшхүүрэй барюулга тэрэ үедэ үнэтэ модоор бүтээгдэһэн байгаа. Моритой хүнүүдэй дүрэнүүдые, угалзануудые Буряадай уран гартан шудхажа бүтээгээ. Мүн жаргалай зангилаа хаяа хана гоёогоо.

Хэдэн жэлэй саана Гэрлэлгын ордон һэльбэн шэнэлэгдээ. Үндэһэн маягыень тэрэ зандань үлөөгөөбди. Юуб гэхэдэ, түүхэеэ алдангүй, мүнөө сагай эрилтэдэ таарамаар хүдэлхэ ёһотойбди.

1965-1966 онуудта шэнэ ордоной гэрэл хана бүхы ажаһуугшадые гайхуулаа. Байшан хадаа дулаан нютагуудта таарама түсэбөөр бодхоогдоо.

Ханань хоёр дабхар шэлһээ бүридэнэ. Һонирхолтойнь гэхэдэ, байшанай доро дулаа үгэлгын пушканууд табяатай байгаа. Хүйтэн сагта тэдэ 2-дохи дабхарай үһээ болотор гэрэлнүүдэй дундуур дулаа үгэдэг һэн. Тиимэһээ гэрэл хана хүрэдэггүй. Заһабарилгын үедэ бүхы энэ дулаасуулгын хэрэгсэлнүүд шэнээр бүтээгдээ ааб даа.

“Хүгжэм зэдэлнэ” гэжэ тэрэ үеын сурбалжалагша бэшэнэ. Энэмнай тэрэ үеын үшөө нэгэ туйлалта гээшэ. Урид хурим нааданууд, гэрлэлгын баяр ёһолол хүгжэмгүй бологшо бэлэй. Өөрын хоолойгоор дуугаа татаад лэ, ёохор наадандаа дүхэриглөөд лэ тарадаг байгаа гээд һанагдана. Тиигэжэ хүгжэмэй абяанай аппаратура эгээл түрүүн табигдаа, абяа буулгадаг оператор хүдэлдэг болоо. Тэрэ гэһээр бидэ гэрлэгшэдые уринаар гэршэлгын ёһололдо уринабди.

Ордоной оршон байдал. 1966 он

Мүнөө сагай ордон. 2026 он

“Буряад үнэн”, февралиин 1:

- Сагаан торгон плати үмдэжэ, дээгүүрнь сагаан хибэс нэмэргэ налбуулһан басаган хара костюмтай хүбүүнтэй хүтэрэлдэн, ордоной 2-дохи дабхарта гарана. Энэ хадаа 834-дэхи барилга-хабсаралгын поездын барилгаша басаган Эльвира Жалсанова, Мухар-Шэбэрэй “Эрдэм” совхозой хонишон байһан Николай Батуев гэгшэд болоно....

Гэрлэгшэ хоёр өөһэдынгөө танил нүхэд, түрэлхид болон сугтаа ажаллажа байһан хүнүүдтэйгээ хамта тэрэ зал соо ороно. Эльвира Николай хоёр столой дэргэдэ ошожо, гэршэнэртэйгээ хамта актда гараа табибад. Бэри хүбүүн хоёр инаг дуранай тэмдэг болгон, алтан бэһэлигүүдые андалдан зүүлсэбэ.

Городской Соведей депутат нүхэр Миронова гэршэлэгшэдтэ гэршэлгэ барюулаад, ажалшадай депутадуудай горсоведэй зүгһөө совет шэнэ бүлые амаршалба. Удаань барилга-хабсаралгын поездын хүдэлмэрилэгшэдэй талаһаа амаршалга хүргэһэн нүхэр Кликунов шэнэ бүлын орохо шэнэ гэрэй түлхюур Эльвира Николай хоёрто барюулаа.

Улаан-Үдэ станциин вагонно депогой слесарь Валерий Бычков, больницын хүдэлмэрилэгшэ Валентина Захарова, Железнодорожно районой түрүү предприятинуудай нэгэндэ хүдэлдэг слесарь Ранжур Цыреторов, промторгын магазинай наймаалагша Галина Ринчинова, шофёр Арсентий Микульчинов, Екатерина Данчинова болон хамта долоон шэнэ бүлэ ордоной нээгдэһэн түрүүшын үдэр гэр бүлэ болоһоной гэршэлэлгэ абабад.

Надежда Валерьевна Сучкова, Буряадай ЗАГС-ын хүтэлбэриин Улаан-Үдэ хотодохи таһагай хүтэлбэрилэгшэ:

- 1966 оной январиин 30-да амаралтын үдэр байгаа. Түрүүшын үдэр Ордондо долоон шэнэ гэр бүлэ мүндэлөө. 1966 оной хугасаада 620 гэршэлгэ үгтөө, 60 жэлэй хугасаада 100 мянган бүлэ Ордондо хуби заяагаа холбоо.

2011 ондо гэрлэлгынгээ ордоной байгуулагдаһаар 45 жэлэй ойн баяр тэмдэглээ һэмди. Тэрэ холын 1966 оной февраль һарада гэрлэһэн Белоусовтанай бүлэ хүндэтэ айлшад болон буугаа һэн. Георгий Михайлович Валентина Яковлевна хоёр үри хүүгэдээрээ, аша гушанартайгаа ерэжэ, һонирхолтойгоор хөөрөө дэлгээ һэн. Белоусовтанай дүтын нүхэд 1950-яад онуудаар гэрлэһэн байна. Тэдэ трамвайгаар ЗАГС ошожо, гар гараа табяад, тэндэһээнь лэ ажалдаа бусаа. Харин тэдэ өөһэдөө шэнэ байшан соо гэрлэһэндээ, тэнгэри огторгойгоор ниидэһэндэл баяртай байһанаа мэдүүлээ.

Белоусовтанай гэр бүлэ. 1966 он

Белоусовтанай гэр бүлэ. 2011 он

- Гэрлэлгын ордоной захирал Г.Д. Бадмаева байгаа гэжэ “Буряад үнэнэй” статья соо бэшээтэй байна. Надежда Валерьевна, ордоной түрүүлэгшэнэрые нэрлэхыетнай гуйнаб.

- Ордоной түрүүшын захиралаар Клавдия Доржиевна Шулунова (Бадмаева) хүдэлһэн намтартай. Тэрэ эхинһээнь абаад, 1971 он болотор хүдэлөө. Тиихэдэ Клавдия Доржиевнатай үшөө нэгэ хүдэлмэрилэгшэ ордондо тоологдодог байгаа. Мүнөө сагта хүн тиимэ ехээр нэмээгүй, мүнөө ордондо гурбан ажалшаднай тоологдоно.

Клавдия Шулунова

Оройдоол жэлэй хугасаада Лира Семеновна Лыфарь захирал байгаа. 1972 онһоо 27 жэлэй хугасаада Тамара Цырендоржиевна Цыбенова ордониие хүтэлбэрилөө. Валентина Павловна Севостьянова 1999- 2007 онуудта ударидаа. 2008 онһоо хойшо би захиралай уялгануудые дүүргэнэб.

2016 ондо Гэрлэлгын ордон бухы аймагуудай ЗАГС-нуудые нэгэдүүл- һэн хүтэлбэрийн Улаан-Үдэ хотодохи таһагай мэдэлдэ оруулагданхай. 2018 ондо ордомнай һэльбэн заһабарилагдаа һэн. Нээлгын баяр ёһололдо Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденов, Буряадай Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ Владимир Павлов, бусад үндэр тушаалтад хабаадаа һэн. Гэр бүлэ болоһон тухай түрүүшын гэршэлгэ Алексей Широченко, Татьяна Самарина гэгшэдэй бүлэдэ барюулагдаа.

- Мүнөө үеын оршон байдалтай танилсуулжа, гэрлэлгын һүүлэй заншалнуудые хөөрэжэ үгөө һаатнай, һайн бэлэй.

- Гэрлэлгын баяр ёһололнууд жэлһээ жэлдэ һонирхолтой, сагта таарамаар бури һайхан, гоё оршон байдалда үнгэргэгдэнэ. Бидэ, ЗАГС-ын хүдэлмэрилэгшэд, өөһэдын талаһаа ехэ оролдолго гарганабди.

Олон жэлэй хугасаада гэршэлгын баяр ёһолол ганса пятницын ба субботын үдэрнүүдтэ бологшо һэн. Һүүлэй хэдэн жэлдэ бүхы долоон хоногой хугасаада хүдэлнэбди. Ушар гэхэдэ, ямар бэ даа һайндэртэ зорюулжа гэрлэхэ гэжэ залуушуул түсэблэнэ. Тиихэдэ һонирхолтой, бэе бэедээ таарама үдэрнүүдтэ баяр ёһололоо хэдэг болонхой. Эдэ үдэрнүүд гэрэлтэ гээд нэрлэгдэнхэй. Жэшээлбэл, 2008 оной 8-дахи һарын 8-да аяар 62 гэр бүлэ мүндэлөө. 2020 оной 2-дохи һарын 20-до гэрлэхэ олон дуратайшуул байгаа.

Нэгэ үедэ хуу бултадаа февралиин 14-дэ гэрлэжэ эхилээ. Баруун гүрэнүүдтэ энэ үдэр Гэгээн Валентинэй үдэр тэмдэглэгдэнэ ха юм. Тэдэнэй заншал абажа эхилээбди. Түргөөр байдалые ойлгожо, энэ үдэрһөө сухаридаг болонхойбди.

Һүүлэй үедэ эгээл баяртай үдэр июлиин 8-да болоно. Эгээл энэ үдэр хүнүүд олоор гэрлэхэ гэжэ шиидэнэ. Гэр бүлын, дуранай болон үнэн сэдьхэлэй һайндэр манай Орос гүрэнэй ёһотойл һайн үдэр гээд ойлгохо хэрэгтэй. Нангин Пётрой ба Феврониин заншалые һэргээжэ эхилһэндэнь баяртайбди. Манай гүрэн дотор эжы, аба байха ёһотой.

Наһанайнгаа баяр ёһололые хэзээ хэхэб гэжэ үдэр гаргалга жэл бүри олоор ушардаг болонхой. Залуушуул дасан дуган, һүмэ ошожо, мэдээ абана. “Понедельнигтэ үглөөнэй 8 час 30 минутада гэрлэхэ” гэжэ ламын саг гаргаа һаа, бидэ, ЗАГС-ын хүдэлмэрилэгшэд, энэ үедэ ажалдаа гаража, гэрлэлгын ёһо бүтээнэбди. Иимэ ушарнуудай гараа һаа, ганса амаралтаяа ажал дээрээ һалгаадаг болонхойбди.

- Надежда Валерьевна, тон һайнаар, ехэ удха ойлгосотойгоор түүхын хуудаһануудые иралсаһандатнай баярые хүргэнэбди. Ерээдүйн ажалдатнай амжалта хүсэнэбди!