Юрөө голой алдар суута хүбүүн

Тэдэнэй нэгэн Даба-Цырен Дамбаевич НИМАЕВ буряад арадайнгаа ажаһуудал, байдал, уг гарбал, бии бололго тухай шэнжэлэлгын ажалнуудаар суурхаһан юм.

Даба-Цырен Дамбаевич Нимаев дээрэһээ үгтэһэн бэлигтэй эрдэмтэн юм. Буряад ороноймнай энэ бэрхэ эрдэмтэнэй нэрэ соло холо ойгуур суурханхай. Зөөлэншье һаа, эрид шууд зан абаритай, урдаа табиһан зорилгоёо бэелүүлдэг “зууһанаа табидаггүй” бэлигтэй шэнжэлэгшэ бүхы эрдэм бэлигээ буряад арадайнгаа этнографи болон этнологи шудалалгада зорюулаа. Тэрэ 100 гаран эрдэмэй ажалнуудые толилуулаа, тэрэ тоодо монографинуудые, эрдэмэй болон һуралсалай ажалнуудые, шэнжэлгын статьянуудые.

Даба-Цырен Дамбаевич эрдэмэй һалбарида эсэшэ сусашагүй ажалайнгаа туйлалтануудаар гансашье Буряад орондоо бэшэ, мүн Орос гүрэн дотороо мэдээжэ эрдэмтэн болонхой. Суута эрдэмтын ажалнууд Монгол, Хитад, Япон, Германи, Чехи, Англи, Америкэ болон бусад гүрэнүүдтэ хэблэгдэжэ байдаг.

Даба-Цырен Дамбаевич Нимаев Оросой Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай (ИМБТ СО РАН) Монголые, буддын шажанай, Түбэдые шэнжэлгын хүреэлэнгэй эрдэмэй ажалшан, түүхын эрдэмэй доктор.

Даба-Цырен Дамбаевич Нимаев 1952 оной февралиин 26-да Буряадай АССР-эй Сэлэнгын аймагай Ташар нютагта түрэһэн, табан хүүгэдэй ахань юм. Социалис Ажалай Герой Пылжит Бальчиновна эжынь үхибүүдтээ ехэ жэшээ болохоһоо гадна, бултыень ажалша бэрхээр һургаа. Тэдэ бултадаа багаһаань Шулуутын үүлтэртэ малай фермэдэ ажалладаг бэлэй. Зундаа Хүлэрэнтэдэ зуһадаг һэн. Дүүнь - Долгор багша: “Ахамнай футбол болон шатар наадаха ехэ дуратай һэн. Һургуулиингаа ханын газетэдэ ходо бэшэжэл байха. Маанадаа, дүүнэрээ, харалсажа, һуралсалдамнай туһалжа байгаа”, - гэжэ хөөрэнэ.

- Даба-Цыремнай нютагтаа ерэхэдээ, холын фермэ, гүүртэнүүдээр ябажа, аха захатантай хөөрэлдэхэ даа. Тэрэ угай бэшэгүүдые уншаха, буулгажа абаха. Буулгаһан олон угай бэшэгүүд БНЦ-гэй архивта хадагалагдажа байдаг. Карл Марксын нэрэмжэтэ Юрөөгэйнгөө колхозой 85 жэлэй, суута түрүүлэгшэ Жамса Бальжинимаевич Ванкеевэй 100 жэлэй ойнуудта дашарамдуулан, “Хозяин земли” гэжэ түрэл нютаг, ажалша бэрхэ зон тухайгаа ном гаргуулһан габьяатай юм, - гэжэ нютагай үндэр наһатан Роза Жамсуевна Нимаева нютагайнгаа эрдэмтэ хүбүүгээр омогорхоно.

Даба-Цырен 1969 ондо Юрөөгэйнгөө дунда һургуули дүүргээд, Эрхүүгэй гүрэнэй А.А. Ждановай нэрэмжэтэ ехэ һургуулиин түүхын болон хэлэ бэшэгэй факультедтэ орожо һураа. Тэрэ 1974 ондо энэ һургуулияа эрхимээр дүүргээд, Сэлэнгын Сэлэндүүмын ба Мухар-Шэбэрэй Хушуун-Үзүүрэй һургуулинуудта багшалаа. Бэрхэ багшые 1976 ондо Буряадай эрдэмэй түбэй этнографиин, түүхын, археологиин таһагта уряа һэн.

Даба-Цырен Нимаев 1980-яад онуудта Москва хотын Н.Н. Миклухо-Маклайн нэрэмжэтэ этнографиин дээдэ һургуулиин аспирантурада һуража гараа. Энэл институдай эрдэмэй зүблэлдэ 1981 оной август һарада «Проблемы бурятского этногенеза» гэһэн диссертаци эрхимээр хамгаалжа, эрдэмэй дид-доктор нэрэ зэргэтэй болоо һэн. Эрдэмтын нэрэ зэргэтэй болоһон Даба-Цырен Дамбаевич Буряад орондоо бусажа ерээд, Буряадай эрдэмэй түбтэ (БНЦ, һүүлдэ ИМБТ – РАН-ай Сибириин таһагай Монголые, буддын шажан, Түбэдые шэнжэлгын институд гэжэ нэрэтэй болоһон) эрдэмэйнгээ ажалые үргэлжэлүүлээ.

Эрдэмэйнгээ ажалай хажуугаар Даба-Цырен Нимаев институдай ниитын ажабайдалда: колхознигуудта туһа хүргэхэ ажалнуудта, һайн дуратанай тоглолтонуудта хабаадаха, залуу эрдэмтэдтэй ажал ябуулха, «Эрдэм» бүлгэмэй шугамаар элидхэлнүүдые олондо уншаха хэрэгүүдтэ эдэбхитэйгээр хабаададаг һэн. Мүн хажуугаарнь БГУ-да, ВСГИК-тэ багшалха.

Даба-Цырен Дамбаевич Нимаев Москва, Санкт-Петербург, Ташкент, Алма-Ата, Якутск, Эрхүү, Улаан-Үдэ, Улаан-Баатар, Хүхэ-Хото болон бэшэшье хотонуудта үнгэргэгдэһэн эрдэмэй болон практическа хуралдаануудта, семинарнуудта, симпозиумуудта оло дахин хабаадаа. Этнографическа материалнуудые суглуулжа, бүхы Буряад ороноороо, Эрхүү можоор, Үбэр Байгалай хизаараар, Хакаси, Монгол, Хитад гүрэнүүдээр яһала ябаа. Хэдэн жэлэй туршада этнографиин, түүхын, археологиин кафедрые даагшаар ажаллажа, оюутадай эрдэм бэлигые дээшэлүүлхэ уялга үнэн сэхээр дүүргэжэ ябаа.

Даба-Цырен Дамбаевич 2000 оной июнь һарада «Буряадууд: этногенез ба этническэ түүхэ» гэһэн диссертаци амжалтатайгаар хамгаалжа, түүхын эрдэмэй докторой нэрэ зэргэтэй болоо.

Ажалша бэрхэ Даба-Цырен Дамбаевич хододоо үрэ дүнтэй, эрдэм бэлигээ хүсэд дүүрэн хэрэглэхэ эрмэлзэлтэй, тэсэбэритэйгээр ажалладаг үнэн бодото сэхээтэн гэжэ шалгараа һэн. Тэрэ эрдэмэй асуудалнуудые шиидхэхэ аргануудые нэтэрүүгээр бэдэржэ олодогоороо илгардаг бэлэй. Эрдэмэй ямаршье үзэгдэлэй орёо асуудалнуудые шиидхэжэ, орьёлдонь хүрэдэг эрдэмтэн мүн гэжэ эрдэмтэдэй дунда хүндэтэй бэлэй. Ехэ гарай эрдэмтэн, шэнжэлэгшэ байһан хадаа бэшэлгэдээ тон харюусалгатайгаар хандадаг һэн. Эрдэмэйнь ажалнууд багаханшье алдуугүй (бэшэгэй талаар) байха. Тэрэ тон зүб гэжэ тодорхойлогдонгүй орхигдоһон, илангаяа алдуутай һанаашалгые хэзээшье зүбшөөдэггүй һэн.

Бэлигтэй эрдэмтэн, мэргэжэлээрээ ёhотой шэнжэлэгшэ Даба-Цырен Дамбаевич Нимаевай этнографиин эрдэмдэ зорюулагдаhан хүдэлмэринүүдые, илангаяа «Проблемы бурятского этногенеза» (Новосибирск, 1988), «Буряты: этногенез и этническая история» (Улаан-Үдэ, 2000) гэһэн монографинуудыень эрдэмтэд үндэрөөр сэгнэжэ хэрэглэдэг. Даба-Цырен Нимаев «Буряад ороной түүхэ», гурбан боти (Улаан-Үдэ: Оросой Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Буряадай эрдэмэй түбэй хэблэл, 2011) болон «Буряты. Серия. Народы и культуры» (Москва: Наука, 2004) гэһэн фундаментальна хамтын хүдэлмэринүүдэй гол зохёогшодой нэгэн юм.

Даба-Цырен Дамбаевич эрдэмэй аха үеын түлөөлэгшэдые ехэтэ хүндэлдэг һэн. Эрдэмэй талаар хүтэлбэрилэгшэ, түүхын эрдэмэй доктор, профессор, СССР-эй Эрдэмэй академиин гэшүүн-корреспондент, этнографиин талаар дэлхэй дүүрэн нэрэтэй мэдээжэ эрдэмтэн Севьян Израилевич Вайнштейнтэй хододоо нягта харилсаатай байгаа. Тэрэ С.А. Токаревые, В.П. Алексеевые, И.С. Гурвичые болон эрдэм ухаанай далайда удаан саг соо нэрэтэй болоһон бэшэнииешье һайн мэдэхэ байгаа. Тэрэ В.Ц. Найдаков, Т.М. Михайлов, Б.Б. Батуев, А.С. Соктоев болон бэшэшье Буряадай түрүү эрдэмтэдтэй эб хамта хүдэлөө.

Даба-Цырен Дамбаевич багшын эрдэмэй дид-доктор Ирина Бальжинимаевна хоёрой үхибүүдыньшье, аша зээнэрыньшье эрдэмтэ эжы абынгаа нэрэ хүндыень дээрэ үргэжэ ябанад. Буряадай ехэ һургуулиин хари хэлэнүүдэй факультет дүүргэһэн Юлия БНЦ-дэ хүдэлөө. Дамир хүбүүниинь БГУ-гай оюутан, Дарима басаганиинь - филолог, Москвада хүдэлнэ.

Долгор Дамбаевнагай дурадхаһан гэрэл зураг