Буряад баатарнууд Эсэгын дайнда

Буряадууд 16-дахи армиин гурбан буудалгын ба гурбан танкова дивизинүүдэй бүридэлдэ Эхэ ороноо хамгаалһан.

Ород, буряад, армянин, казах - булта суг хамта

1939 оной хүн зоной тоо бүридхэн бэшэлгээр, Буряад-Монголой АССР-тэ 546 мянган хүн тоологдожо, тэдэнэй ехэнхи хубинь хүдөө нютагуудаар ажаһуудаг байһан.

Һүрөөтэй дайнай үргэлжэлһэн дүрбэн жэлэй туршада уласай табадахи ажаһуугша бүхэн дайсадтай тэмсэхэеэ фронтдо мордоһон. Тэдээн сооһоо 39 мянган сэрэгшэд баатарай үхэлөөр унаһан, 6,5 мянган хүн эрэмдэг болоод бусаһан юм.

Габшагай буряад сэрэгшэд Совет Армиин фашистнуудтай бүхы ехэ тулалдаануудта хабаадаһан габьяатай. 1941 оной декабрь һарада Москва ниислэл хото шадар эсэргүүсэн добтололгоһоо ба Сталинград шадархи хатуу байлдаануудһаа эхилээд, дайнай эсэстэ Берлин хотые эзэмдэхэ, Япониин Квантун армиие бута сохихо байлдаануудта эрэлхэгээр тулалдаһан.

Мүн лэ фашистнуудай СССР гүрэндэ добтолжо ороходо, эгээл түрүүлэн эсэргүүсэн тэмсэһэн Брестын хэрэмэй сэрэгшэдэй дунда буряадууд байһан гэжэ эли. Брестын хэрэмэй аршалагшад тухай дуун соо иимэ мүрнүүд бии:

Холын тэрэ байлдаанууд тухай

Хүһөө шулуунууд лэ мүнөө хөөрэхэ:

Эндэ ород, буряад, армянин ба казах

Эхэ оронойнгоо түлөө ами наһаяа үгөөл даа.

Бүхы дайнай жэлнүүдтэ баатаршалгын габьяагай түлөө Буряадай 43 сэрэгшэ Советскэ Союза Геройн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн, 11 хүн Алдар Солын орденой дүүрэн кавалернүүд болоһон байна.

Үльгэр домогто буряад снайпернууд

Бүхэдэлхэйн хоёрдохи дайнай ёһото үльгэр домогто баатарнууд – буряад снайпернууд.

Тэрэншье гайхалгүй ха юм даа. Уг изагуураараа ангууша арадта мэргээр буудалгын арга шадабари ами наһанай зэргэдэ шухала удха шанартай.

“Зэбүүрхэмэ аймшагтай буряад снайпернуудһаа хайшаашье тэрьедэхын, хаанашье хорон хоргодохын аргагүй”, - гэжэ немец солдадууд гэртээ бэшэдэг байһан.

Дайнай дүүрээд, олон жэлэй үнгэрһэн хойно үндэр зэргэтэй фашис офицернүүдэй зүүдэндэнь буряад снайпернуудай үзэгдэжэ һүрдөөдэг байһан тушаа оло дахин бэшэгдэһэн.

Снайпер Семён Номоконов

Табан буряад снайперай нэрэнүүд Бүхэдэлхэйн ТОП-50 тобьёгто дансалагдаһан байна. Алдарта снайпернуудай нэрэнүүд:

Семён Номоконов – 367 фашистые хюдаһан;

Арсений Етобаев – 356;

Жамбал Тулаев – 313;

Никифор Афанасьев – 299;

Цырендаши Доржиев – 270-297.

Советскэ Союзай Герой, габьяата снайпер Жамбал Тулаев шабинартаяа хамта 1,5 мянган фашистые буудажа хюдаһан.

Үшөө нэгэ Буряадай алдар суута снайпер Цырендаши Доржиев 1943 оной январь һарада 270 фашистые буудажа һалгаад байһан. Тэрээнһээ хахад жэл урид, 1942 оной июнь һарын Совинформбюрогой мэдээсэлнүүд соо иигэжэ соносхогдоһон байна:

- Үзэгдөөгүй мэргэн буудалгын мастер, нүхэр Доржиев байлдаануудай үедэ 181 гитлеровецые хюдахаһаа гадна 12 снайперые һурган хүмүүжүүлээ. Июлиин 12-то Доржиевай шабинарынь немецүүдэй самолёт буудажа унагааһан байна.

Буряад арадай үшөө нэгэ баатар, снайпер Арсений Етобаев дайнай жэлнүүд соо 355 фашистые хюдажа һалгаһан ба дайсадай хоёр самолёт буудажа унагааһан габьяатай.

Ара талын баатарнуудай габьяанууд

Фронтдо дайлалдаһан сэрэгшэдһээ дутуу бэшэ габьяа ара талын хүдэлмэрилэгшэд харуулһан түүхэтэй. Улаан-Үдын авиазаводто Ла-5, Ла-7 гэһэн доошоо шунган түргэн ниидэлгэтэй истребительнүүдые үйлэдбэрилжэ гаргадаг байһан. Тус самолёдууд СССР гүрэнэй сэрэгэй авиациин гол шухала дайсадые сохилтын хүсэниинь болоһон юм.

Улаан-Үдын паровозно заводто хүнүүдые ба эд бараа шэрэлгын вагонуудай хажуугаар минэнүүдые, миномёдуудые болон сэрэгэй бусад буу зэбсэгүүдые үйлэдбэрилдэг байһан.

Үшөө шэл үйлэдбэрилгын ба судоремонтно заводууд, мяханай консервын комбинат, Зэдын вольфрам-молибденэй комбинат, ой модо болбосоруулан бэлэдхэлгын, загаһанай заводууд, хара нүүрһэнэй ба алта малталгын үйлэдбэриин зургаанууд булта бүхы ажаябуулгануудаа фронтдо зорюулжа хүдэлдэг байһан ушартай.

Дайнай үедэ Улаан-Үдын мяханай комбинат үйлэдбэрилһэн консервэнүүдэй хэмжээгээр бүхы гүрэн соо гурбадахи һуури эзэлдэг байһан юм.

Агууехэ Эсэгын дайнай үедэ СССР гүрэн соо үйлэдбэрилэгдэһэн гурбан танкын нэгэниинь Буряадай Зэдын вольфрамаар хушагдаһан булад хуягтай байһан гэжэ онсо тэмдэглэгдэнэ.

Эдэ бүгэдын хажуугаар Буряад-Монгол Уласта сэрэгэй хамгаалгын буу зэбсэгүүдые үйлэдбэрилгын 44 шэнэ байгуулалта бии болгоогдожо, аша үрэтэйгөөр хүдэлһэн.

Уласай хүдөө ажахынхид фронтһоо гадуур хотын заводуудай хүдэлмэрилэгшэдые орооһо таряагаар, мяхаар, тоһо өөхөөр, арһаар ба хониной нооһоор хангадаг байһан. Хатуу шэрүүн дайнай үедэ хэды ехээр ажалша гарнуудай дуталдаашье һаа, таряа тарилгын талмайнууд хоёр дахин ехэ болгогдоһон юм. Гэхэтэй хамта свёкло ба тамхи ехээр таридаг болоһон юм.

Эсэгын дайнай үедэ уласай үйлэдбэриин, хүдөө ажахын, транспортна һалбаринуудай 244 хүдэлмэрилэгшэд ажалай габьяагай түлөө СССР-эй орден медальнуудаар шагнагдаһан. “1941-1945 онуудта Агууехэ Эсэгын дайнай үедэ габьяата ажалай түлөө” гэһэн медаляар 83 240 үйлэдбэриин, хүдөө ажахын хүдэлмэрилэгшэд ба эмхи зургаануудай албатан шагнагдаһан.

Улаан-Үдэ – Агууехэ Илалтын хото

Фронтһоо холын зайда, гүнзэгы ара талада байрладаг Буряад Уласта сэрэгэй олон арбаад госпитальнууд байгуулагдаһан ушартай.

Тон богонихон сагай туршада Улаан-Үдын һуралсалай ба засаг зургаануудай 50 гаран байшангуудынь эвакогоспитальнууд болгогдоһон байгаа. Тиишээ хүндөөр шархатаһан, эмнэлгын үндэр шатын аргада хэрэгтэй сэрэгшэдые асардаг һэн ха. Бүхы гүрэн сооһоо дээдын гарай эрхим түрүү эмнэлгын мэргэжэлтэд ерэжэ хүдэлдэг, шэнэ эмшэдые бэлэдхэлгын һуралсалай курсанууд нээгдэһэн түүхэтэй.

Буряад Уласай Семашкын нэрэмжэтэ больницын архивай дансануудаар, дайнай жэлнүүдтэ Буряадай эвакогоспитальнуудта 30 мянганһаа дээшэ шархатагшад арга гараһан, 16 мянгаһаа дээшэ операцинууд үнгэргэгдэһэн байна. 1943 ондо сэрэгэй госпитальнууд хамтадаа 4400 оронуудаар хангагдаад байһан.

Улаан-Үдын госпитальнууд бусад можо нютагуудтай сасуулбал, эрхим түрүү бэлэдхэлтэй байһан гэжэ онсо тэмдэглэгдэнэ. Ушарынь гэбэл, үшөө 1939 ондо эдэ эмхинүүдтэ Халхин голой байлдаануудта шархатаһан сэрэгшэдые эмнэхэ эвакогоспиталь байгуулагдажа, засаг зургаанай түлөөлэгшэдтэ ба эмшэдтэ дүй дүршэл олгогдоһон.

1945 ондо ганса Улаан-Үдэ хотодо 14 эвакогоспиталь хүдэлжэ, тэндэ 14 мянган эмшэд ажаллажа байгаа. Тэрэнэй хажуугаар Хяагта, Бабушкин, Загарай, Кабанск, Каменск болон бусад һууринуудаар сэрэгэй госпитальнууд хүдэлдэг һэн ха.

Улаан-Үдэ хотын нэрэ хэтын хэтэдэ “Илалтын хотонуудай номдо” оруулагданхай. Алдарта хотонуудай зэргэдэ дэбжүүлэгдэһэн дансанууд соонь Агууехэ Эсэгын дайнай үедэ ажаһуугшадай харуулһан алдарта габьяагай ба хүндөөр шархатаһан олон сэрэгшэдэй ами наһа абаржа, жагсаалдань бусааһанай онсо тусхай аша габьяагай түлөө Буряадай ниислэл хото түүхэтэ хуудаһануудта алтан үзэгүүдээр бэшэгдэһэн тухай хэлэгдэнэ. Тиихэдээ “Улаан-Үдэ - эвакогоспитальнуудай ниислэл хото” гээд солонь дуудагдадаг.