«Мянган адуунай найр»

Мүнөө баһал адуушадай ажал үргэнөөр харуулха, адуун һүрэг үдхэгшэдтэ анхарал хандуулха зорилготойгоор майн 23-ай бимба гарагта Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яаман Үльдэргын хүдөө ажахын үйлэдбэриин ажахытай, Яруунын аймагтай, Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын ехэ һургуулитай хамта Оросой арадуудай нэгэдэлэй жэлдэ зорюулагдаһан Адуушанай һайндэр гэһэн ехэ хэмжээ ябуулга үнгэргэбэ.

- Жэлэй эхинһээ хойшо Буряадай хоёр ажахы үүлтэртэ адуу үсхэбэрилхэ эрхэтэй болоо. Энэмнай уласай хиналта доро адуун һүрэгөө үсхэбэрилгые хүгжөөлгын түлэб бэелүүлгын удаадахи алхам болоно. Эдэ хоёр ажахыда “үүлтэртэ” гэһэн эрхэ олгохо гээшэ 2025 онһоо хойшо бэелүүлжэ байһан ажалаймнай нэгэ хубинь болоно. Эгээл тэрэ үедэ «Приоритет 2030» гэһэн түлэбөөр бүхы Орос гүрэндэ адуун һүрэгые үсхэбэрилхэ талаар уласнай хиналтын можо гэжэ тодорхойлогдоһон юм гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Буряадай байгуулһан федеральна консорциум Үбэр Байгалай хизаар, Яхад, Башкир, Алтай, Татарстан Уласуудые нэгэдүүлнэ. Һая Тыва Уласые оруулха ажал дүүргэгдэбэ, мүн Хальмаг орон орохоёо бэлдэнэ. Тиигэбэл гүрэнэймнай бүхы адуун һүрэгэй 80 хубиие хамтаруулжа, үйлэдбэриин хүгжэлтын нэгэдэмэл гурим байгуулха арга олгогдохо болоно. Мүнөө Буряад орондомнай гол үүлтэртэ ажахынууд: Хэжэнгын аймагай «Ганга» болон «Ажалша», Ахын аймагай Р.П. Дабаевай нэрэмжэтэ таряашадай ажахы, Яруунын аймагай “Үльдэргэ” нэгэдэл ороно. “Үльдэргэ” үүлтэртэ адууе үдхэхөөр үшөө хоёр-гурбан ажахы хараалагдана. Гэхэтэй хамта, үйлэдбэриин ехэ хэмжээнэй бүридхэлэй ажал ябуулагдажа, адуун һүрэг үсхэбэрилгын арга боломжые бүри зүбөөр сэгнэжэ, хүгжэлтынь саашанхи алхамуудые тодорхойлхо арга олгоно. Бүхы аймагуудта хүгжэлтэ хайшан гээд бэелүүлэгдэхэб, ямар байха ёһотойб гэжэ харуулха ёһотойбди, - гэжэ Буряадай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо - хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой сайд Амгалан Дармаев онсолон тэмдэглээ.

Адуушадай амжалта

Энэ ехэ хэмжээ ябуулга эмхидхэгшэд адуушанай хүндэшье һаа, хүндэтэй ажал харуулжа шадаа, тиигэжэ урданай энэ мэргэжэлдэ анхарал татаба.

- Һүүлшынхиеэ 2019 ондо үнгэргэгдэһэн “Адуушанай һайндэр” һэргээгээбди, теэд удаань халдабарита үбшэн һүжэрөөд, мүрысөө саг зуура болюулаабди. Мүнөө морин жэлдэ энэ һайндэрые һэргээжэ байһамнай ехэл һайшаалтай. Үльдэргын хүдөө ажахын үйлэдбэриин кооперативай түрүүлэгшэдэ баярые хүргэнэб, - гэжэ Яруунын аймагай засаг дарга Цокто Жамсуев хэлэбэ.

Уряа урда сагһаа нааша Үльдэргэ нютаг һалхинтай урилдама хурдан гүйгөөшэдөөрөө, хүсэ ехэтэй ашаа шэрэгшэдээрээ, мал һүрэгөө адуулха, агнаха, газар таряалангай ажал хэрэгүүдтэ эсэхэ сусахаяа мэдэхэгүй хүлэг моридоороо – үнэн сэхэ нүхэдөөрөө суутай байгаа. Тэдэнэй ябадал соо – элинсэгэймнай гэгээн түүхэ, хараса соонь - үе сагай сэсэн ухаан, хурдан гүйдэлэйнь түбэрөөн соо – омог дуунай хүгжэм, адуун һүрэг үдхэхэ ажалнай - таһаршагүй холбоотой ерээдүймнай!

- Мүнөөдэр бидэ Эхэ орондоо дуратай, адуу үсхэбэрилгын һалбариие һэргээхэ хэрэгтэ этигэдэг үнэн сэхэ зониие харанабди. Үнгэрһэн ябадалаараа омогорхожо, ерээдүйдэ этигэлтэйбди. Ажал ехэтэйбди гэбэшье, газар дайда элбэгтэйбди, ажалдаа дуратай зонтойбди, тиимэһээ заатагүй амжалта туйлахабди. Буряад оромнай зуугаад мянган адуутай болохо! - гэжэ “Үльдэргэ” СПК-гай түрүүлэгшэ Булат Будажанаев омогорхолтойгоор тэмдэглээ.

Үглөөгүүр баярай оршон байдалда «Сагаан Үбгэнэй уншалга» гэһэн заншалта ёһолол үнгэргэгдэжэ, “Мянган адуунай һайндэр” һүр жабхалантайгаар нээгдээ. Найрай гол хэмжээ ябуулганууд Үльдэргын ипподром дээрэ үнгэрөө. Айлшад илангаяа мориной гүйдэл дунда һур харбалгые хаража, урмаа хухархань хухаржа, нүгөөдүүлынь сэдьхэлээ дүүрэнээр ханажа байгаа.

Гол мүрысөөн гэхэдэ, заншалта «Даага дэллээн». Хабаадагшад даагадые ургалан, һүүл дэлһые саг соонь жэгдээр тайрана. Үреэнүүдые ургалан ногтолжо, саг дары эмээллэнэд.

Тоонто нютагтамнай морин эрдэнидээ, адуушадай алдарта ажалда зорюулагдаһан иимэ ехэ хэмжээнэй найр, олон янзын мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг. Гурим заншалаараа, гүйгөөшэ моридоороо, адуун һүрэгөө үсхэбэрилэлгөөрөө суурхаһан Үльдэргэ нютагаймнай уг удхань, нэрэ солонь үшөө дээшээ солобо, хии моримнай бүри дээшээ хиидэбэ гэжэ баралган бүрхэг үдэрэй байгаашье һаань, хүн бүхэнэй шарай баяртайгаар гэрэлтэн байгаа.

- Иимэ һайн һайхан нааданай һанаа сэдьхэлыемни яажа хүлгөөжэ байһаниие яажа, ямар үгэнүүдээр хэлэхэбши?! Шэнэ һайн нүхэдтэй танилсааб, баяраар гэрэлтэһэн хүнүүдые харахада, ямар аятайб! Өөрөө эмээл морёор гүйлгөөшьеб. Иимэ һүртэй хэмжээ ябуулганууд манай дурасхаалда удаан саг соо үлэхэ, ерээдүй жэлнүүдтэ үшөө үргэнөөр үнгэржэ, арад зондомнай баяр баясхалан асарха гэжэ найданаб, - гэжэ Буряадаймнай абарга бүхэнүүдэй суута нэгэн, адуун һүрэг үсхэбэрилдэг Зоригто Цырендондоповой дүү басаган, Агаарай десантын сэрэгшэ, сэрэгэй тусхай ябуулгын сэрэгшэдые дэмжэдэг эдэбхитэдэй түрүү зэргэдэхи эдэбхитэн, бултандамнай мэдээжэ дуушан Дарима Цырендондопова хөөрэнэ.

2026 оной зунай хаһа нээжэ байһан мори урилдаан үдын хойно эхилээ. Эндэ нэгэ жэлһээ эхилээд, элдэб наһанай ба үүлтэрэй моридой болон дүршэл ехэтэй урилдаанай морид хүрэтэр 14 урилдаанууд үнгэргэгдөө. Хазаар дараһан хурдан хүлэгүүдэй түбэрөөн хүүежэ, уняа тооһон бушхажа, харагшадай хашхаралдаан, һүхирэлдөөн, оог хуугай табилгаан нэгэдэн бөөгнэрөө.

Буряад үхибүүд балшар багаһаань мори унадаг гэжэ мэдээжэ. Теэд олоной дунда урилдаха гээшэмнай бүрил ондоо: һара жэлээр һоригдоһон гүйгөөшые унаһан шодоог өөрөө тон һайн арга шадалтай, дүй дүршэлтэй, унаха моринойнгоо зан доло мэдэжэ, нэгэн болон хамтарха ёһотой гээд лэ, хэды олон юумэ мэдэхэ, шадаха юм – хүн бүхэнэй өөрын онсолиг ха юм. Илагшадай нэгэн, 10 наһатай Данила Сысоевтой манай сурбалжалагша хөөрэлдөө.

- Би жэлэй туршада урилдажа байнаб, мүнөөдэр нүхэдэйнгөө болон һоригшынгоо дэмжэлгэтэй болооб. Эндэхи оршон байдал яһала һонирхолтой. Харагшадай олон гээшэнь, дүршэлтэй шодоогуудай урилдаануудые хаража һуранаб. Би жэлтэй азаргаар урилдааб. Тэрэмни тон һайнаар бэеэ абажа ябаа, намаяа һайнаар ойлгоо. Эгээл саг болобо даа гээд, жолоогоо һуладхаһамни, бүхы шадалаа гаргаа. Тиигэжэ илажа гараабди, - гэжэ тэрэ яажа илаһанаа хөөрөө. Түрүүлһэнэйнгээ урманда илагшын шагналда болон эбээн тэдхэгшэдэй мүнгэн шанда хүртөө.

Эдэ мүрысөөнүүдэй үнгэргэгдэжэ байха үедэ арадай «Ярууна» ансамбль, «Улаан-Ярууна» гэһэн вокальна ансамбль болон уригдаһан артистнар бүхэли үдэрэй туршада һүр жабхаланта тоглолтонуудаар харагшадые баясуулаа.

Мүн лэ сэрэгэй тусхай ябуулгада хабаадагшадые дэмжэжэ, буян үйлэдэлгын лотерей үнгэргэгдөө. Хабаадагшад эрье болон түлгэнүүдые, холимол тэжээл, түлеэ болон Үльдэргын буузануудые, мүнгэнэй үнэмшэлгэнүүдые, «Алтаир» болон «Алтан» дэлгүүрнүүдэй үнэмшэлгэнүүдые шүүгээ.

Заншалаа сахия!

Адуушанай һайндэр эб хамта эмхидхэлсэһэн, мүрысөөнэй шангуудай жасада мүнгэ хандиблаһан Буряадай Арадай Хуралай һунгамалнууд энэ һайндэр тухай мүн лэ һанамжаараа хубаалдаа.

- Мүнөөдэр Яруунын аймагта ехэ һайндэр боложо байна. Бидэнтэй хамта баярлахаяа аймагуудһаамнай ерэһэн зуугаад зониие угтажа абаабди. Адуушадай һайндэр - элинсэг хулинсагуудаймнай заяажа, мандаа хүргэһэн заншал, баяр ёһолол болоно. Энэ үйлэ хэрэгэй Үльдэргэдэ боложо байһаниинь тон ехэ удхатай. Үүлтэртэ адуу үсхэбэрилгэ эндэл эмхидхэгдээ бшуу. Эндэл ёһо заншалнай хүсэдөөр сахигдана ха юм. Эндэл адуун һүрэгэй үсхэбэрилгын һэргээгдэжэ байһанда, бидэ булта баяртайбди. Энэмнай элинсэг хулинсагуудаймнай ёһо заншалнуудтай таһаршагүй холбоотой байһанаймнай һүлдэ тэмдэг болоно. Иигэжэл бидэ баһа залуу үетэндөө дамжуулха ёһотойбди. Буряадай Арадай Хуралай һунгамал хадаа шангай жасада 100 мянган түхэриг оруулааб. Нютагаархидаа, эмхидхэгшэдые мэдэхэ хадаа жэл бүри иимэ баяр ёһолол эмхидхэгдэхэ гэжэ батаар найданаб, - гэжэ Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал Анатолий Дымчиков онсолон тэмдэглэбэ.

Ветеринарна дансануудтайл морид урилдаанда табигдаа гэжэ тэмдэглэхэ шухала.

- Бүхы зониие энэ һайндэрөөр амаршалнаб. Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яамантай хамтын ажалаймнай ашаар Буряад оромнай адуу үсхэбэрилгэ хүгжөөхэ гол можо нютаг боложо тодороо. Иигэжэл бидэндэ Орос гүрэн дотор ёһотойл түрүү болоходомнай туһална гэжэ этигэнэб. Энэ талаар аргагүй ехэ арга боломжонууд бии. Адуун һүрэгөө үсхэбэрилгэдэмнай иимэ заншалнуудые бата бэхи болголгодо хабаадаһан хүн бүхэндэ баярые хүргэнэб. Тиигээд нэгэ бага нюуса тухай хэлэе: бидэ Монголой хүдөө ажахын сайдтай уулзаха ёһотой байгаабди, теэд хүршэнэртэеэ хэлсээ баталжа, уулзалгые нэгэ бага хойшолуулаабди, юундэб гэхэдэ, бидэ мүнөөдэр эндэ, таанадтаяа хамта байха ёһотойбди. Хэды бэрхэшээлтэй байбашье, Буряадаймнай Толгойлогшо Алексей Самбуевич Цыденов хүдөө ажахынгаа хүгжэлтэдэ, илангаяа адуун һүрэгөө үсхэбэрилгэдэ анхаралаа хододоо хандуулдаг. Хүдөө ажахымнайл мүнгэн һангай талаар нэгэ бага нэмэри хүртэдэг ори ганса һалбари болоно. Буряадай Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ Владимир Анатольевич Павловай болон бүхы һунгамалнуудай халуун мэндые хүргэнэб. Бидэ амжалта туйлахабди, - гэжэ Буряадай Арадай Хуралай Газарай асуудалнуудай, аграрна бодолгын, эд хэрэглэлгын талаар хорооной түрүүлэгшэ Семён Матхеев хүдөө ажахымнай уласай Засагай газарай болон Арадай Хуралай тусхай хиналтада байһые онсолоо.

Түгэсхэлэй баяр ёһололдо Буряадайнгаа Адуушадай ехэ һайндэртэ хабаадагшадта Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденовэй хандалга уншагдаа. “Харамтайнь гэхэдэ, би энэ шухала, ехэ хэмжээнэй хэмжээ ябуулгада ерэжэ, нюдөөрөө хаража шадахагүйб. Адуушанаймнай һайндэр - уг гарбалайнгаа нарин заншалые һэргээлгэ, тиимэһээ манай ниигэмэй, республикымнай хүгжэлтын найдамтай һуури болоно. Наадамнай Россиин арадуудай нэгэдэлэй жэлдэ зорюулагдаа.

Мори ургалха, тэрэ сагтань эмээллэхэ, гүйдэл дундань һур харбалга, даага дэллээн моридой 14 урилдаанууд - ганса манай түүхэтэ баялигта хүндэлэл бэшэ, харин эгээл эрхим патриотическа хүмүүжүүлгэ болоно. Арадаймнай үеһөө үедэ сахиһан дүй дүршэлэй баялигые, хэдэн зуун жэлэй туршада маанадта дамжуулһан онсо шадабариие залуу үетэмнай хараха ёһотой. Шангай жаса 1,5 сая түхэриг байгаа. Гол шан - Үльдэргын хүдөө ажахын нэгэдэлһээ үүлтэртэ азарга. Хэмжээ ябуулгын үедэ мүн лэ СВО-до хабаадагшадые дэмжэжэ, буян үйлэдэлгын лотерей үнгэргэгдэбэ. Арадайнгаа һайндэрнүүдые хүн зомнай хүмүүжүүлгын шэглэлтэйгээр үнгэргэнэ. Тиин алишье талаһаань туһатайгаар найрлажа шададаг байна”, - гэжэ Алексей Цыденов тэмдэглэһэн байна.