Юрөө голой бэрхэшүүл, Ташар нютагай түрүүшүүл

Бүхы ажабайдалнай гэхэһээ, энэ юртэмсэдэ түрэһэн ами бэемнайшье эхэ эсэгын лэ аша буянгаар ха юм даа. Алтан дэлхэйн жама ёһоор айл бүлэ боложо, уг гарбалаа үргэлжэлүүлхэ гээшэмнай хүн бүхэнэй нангин уялга ааб даа. Мүнөө 55 жэл соо эб хамта ан-бунхан ажаһуужа байһан үнэр Сергей Сэсэгма Табхаровтанай баян бүлэ тухай хөөрэхэмнай.

Нютагтаа дээдэ эрдэмтэй түрүүшын инженернүүдэй нэгэн, олон

үгэгүй Сергей Бадмацыренович:

- Абамни Эсэгын ехэ дайнда эхинһээнь хабаадаад, хэдэн удаа шархатаһан юм. 1948 ондо госпитальһоо амиды бусаашье һаа, 1950 ондо наһа бараа һэн. Тиигэжэл эсэгэгүйгөөр өөдөө болоһомби. Эжымни хонишон, бинь интернадаар ябажал һураһамби. Һургуулияа дүүргээд, Зүүн Сибириин технологическа дээдэ һургуулида һуража гарааб. Тиигээд лэ наһаараа нютагтаалби даа. Һургуулимнай сэрэгэй кафедратай байгаа, лейтенант зэргэтэйгээр дүүргээ һэм, мүнөө хасаг сэрэгэй есаулби. Москвада һуража, мэргэжэлээ дээшэлүүлээ һэм, ахамад инженер болооб. Багаһаань хойшо зүжэг нааданда, тамирта ехэ дуратайб. Юрөөгэйнгөө арадай театрта, “Гуламта” ансамбльда Сэсэгматаяа, Оюна басагантаяа алдангүй ябалсаад лэ байдагбди. Нютагайнгаа багша-һоригшо Велинктон Юрьевич Иринцеевэй ударидалга доро 63-тайһаан эбэр номоор харбажа эхилээб. Тиигээд лэ ветерануудай дунда тэн-тэреэн ябагдана, хүршэ аймагуудаараа, республикадаашье мүрысөөнүүдтэ хабааданаб, шангай һууринуудта оролсоод лэ байгдана. Мүнөө дээрээ даа. Гарайнгаа һуларжа, нюдэнэйнгөө бүрүүлтэбэл, шатар, шагай, баргай наадануудта арга шадалаараа хабаадалсахаб гэжэ һанагшаб. Үхибүүдээшье тамирта дуратайгаар хүмүүжүүлхэеэ оролдообди, мүнөө аша зээнэрээшье иимээр лэ өөдөө бологты гэжэ өөрөөшье жэшээ болоноб гэжэ һанагшалби даа, - гэжэ тобшохоноор хөөрэнэ.

Иигэжэ хөөрэхыень шагнажа һуухадаа, энэ эрэмнай үндэр наһатайшье һаа, хэнһээшье дээрэ, үшөө зандаа, дүрөө дээрээ, үшөөл удаан аша зээнэртээ, залуу үетэндэ жэшээ болон ябахал юм байна даа гэжэ һанагдаа һэн.

Суг һураһан Сергей Табхаров Сэсэгма Цыденжапова хоёрой бэе бэедээ дурлаһаниинь гайхалгүй. Юундэб гэхэдэ, тэдэ хоюулаа тамиршад, соёлшод, бүхы ябуулгануудта эдэбхитэн - һургуулидань, нютагтань ямар хэмжээ ябуулганууд болоноб: тамирай мүрысөөнүүдтэ хамта, һайндэрнүүдэй тоглолтонуудта хамта, комсомолой суглаа хуралнуудта хамта, хурьга абалгануудта (сакмаанда) хамта, хабарай тарилгануудта хамта, нооһо хайшалалгада хамта, үбһэ абалгада хамта, ургаса хуряалгада хамта – юу хээгүй юм даа – хамта! Иимэ хоёрой дунда наhанай инаг дуран бадарангүй яахаб!

Юрөөгэй дунда һургуулиин түрүүшын выпускнигууд – Сергей, Сэсэгма эрхимүүдэй эрхимүүд ажабайдалайнгаа үргэн харгыда гаража, наһанайнгаа зам шэлэхэ болобод. Түрүү оньһон техникэдэ дуратай Сергей Зүүн Сибириин технологическа дээдэ һургуулида оробо. Харин Сэсэгма комсомолойнгоо ябуулга үргэлжэлүүлээ: эдэбхитэй комсомол басаган комсомолой путёвкоор Зэдын аймагай “Коммунизм” колхоздо эхин эмхиин секретаряар эльгээгдээ. Тэндэхи залуушуулые эдэбхижүүлһэн эрхим бэрхэ секретарь Сэсэгма Цыденжапова оронойнгоо ниислэл хото Москвада ВЛКСМ-эй ЦК-гай Комсомолой дээдэ һургуулида һурахаяа дэбжүүлэгдэһэн байна. Һуралсалайнгаа үедэ тэдэ хоёр бэе бэетэеэ бэшэгүүдээр харилсажа (сэдьхэлээ уудалжа, өөрын гараар бэшэһэн бэшэг ямар ехэ мэдээн, мэдэрэл һэм), холошье һаань, бэе бэедээ айлшалдаг бэлэй. Тэрэ сагта бэлэн бэшэ һэн, тиибэшье дурлаһан хоёр аргынь олодог лэ байгаа. Комсомолой дээдэ һургуулиие дүүргэһэн Сэсэгмае Мухар-Шэбэрэй аймагай ВЛКСМ-эй таһагай 2-дохи секретаряар дэбжүүлээ һэн. Харин Сергей Будацыренович түрэл нютагтаа бусажа, Карл Марксын нэрэмжэтэ колхоздо дээдэ эрдэмтэй түрүүшын инженер-электрик болоо бэлэй. Одоол 1971 ондо тэдэ хоёр наһанайнгаа хуби заяа ниилүүлээ бэлэй. Тиигэжэл Ташар нютагта шэнэ гэр бүлэ мүндэлөө һэн.

Марксистнуудай амжалта

Залуу гэр бүлые, эрхим мэргэжэлтэдээ түрэл колхозынь ехэтэ дэмжээ. Тэрэ үедэ Карл Марксай нэрэмжэтэ колхоз туйлаһан амжалтануудаараа бүхы СССР гүрэн соогоо суурхажа байгаа. Миллионер колхозой ажалшад Буряад орон соогоо “марксистнууд” гэжэ хүндэлүүлэгшэ бэлэй. Буряадаймнай элитэ ехэ уран зохёолшо Барадий Мунгонов буряад уран зохёолой алтан жасада ороһон “Баян зүрхэн” гэжэ романаа энэл суута ажахын эрхим ажалшадай-хонишодой эсэшэ сусашагүй ажалһаа үндэһэлжэ, Баян-Зүрхэнэй хормойдохи Юрөө голой ажалша малша зондо зорюулһан юм. Тэдэнэй бодото ажабайдалыень үнэн зүбөөр зураглахаяа Барадий Мункуевич Ташар нютагта ерэжэ, хэдэн һараар байрлаһан юм. Тиигэжэ “марксистнуудтай”, тэрэ тоодо илангаяа Табхаровтантай тон дүтөөр харилсахадаа, уран зохёолшо тэдэнэй туйлаһан амжалтань хаанаһаа эхитэйб гэжэ тодоор ойлгоо. Тиигээд лэ үндэр амжалта үдэр һүнигүй, эсэшэ сусашагүй ажалһаа гадна, имагтал эндэхи зоной нугаршагүй эрмэлзэл зоригоор, досоохи таагдашагүй ехэ сэдьхэлээр туйлагдана гэжэ элирүүлээ һэн. Хаанахи, хэн үдэрөө дүүрэн ажалдаа сүхэржэ, тулам эсээшье һаа, оройн харанхыда фонарь баряад, клубта ошожо, үшөө дахин хүлһөө гаргажа, ажалдаа ябахадаа сээжэлдэһэн нюурайнгаа үгэнүүдые шанга режиссёрой заалта доро дахин-дахин дабтан, удаадахи зүжэгтөө наадахаяа эрмэлзэхэб?!

Иигэжэ бэшэжэ һуухадаа, Юрөөгэй “марксистнуудые” Баргажанай “марксистнуудтай” жэшээлэн сасуулха дуран эжэлүүдгүй хүрэнэ. Баргажан голойхид арьбанта ажал хэрэгээрээ бүри ехээр суурхаһан Социалис Ажалай олон Геройнуудтай ха юм! Теэд Барадий Мунгонов имагтал Ташарай “марксистнуудые” юундэ шэлээб гэһэн асуудал намайе зобоодог. Ниислэл Улаан-Үдэдөө дүхүү байгаа гү, али колхозой түрүүлэгшэ, эрэлхэг фронтовик, Социалис Ажалай Герой Жамсо Ванкеевэй өөрынь урилга байгаа гү! Энэнь лэ зүб ха. Юундэб гэхэдэ, Жамсо Бальжинимаевич ажалшадайнгаа хүсэл зоригые ганса үндэр салингаар бэшэ, харин сэдьхэлэй урма зоригоор хүгжөөхэ юм гэжэ тон һайнаар ойлгодог бэрхэ хүтэлбэрилэгшэ байгаа. Теэд тэрэ юундэ имагтал Барадий Мунгоновые һунгажа уряаб? Тэрэ үедэмнай хүдөөгэй зон, инаг дуран тухай бэшэхэ, харин хүдөө ажахы тухай бэшэхэ уран зохёолшод гэжэ тон хомор байгаа гэхэһээ, мүнөө үедэ үгы ха юм. Харин тиихэдэ Мунгоновой “Харьялан урдаа Хёлгомнай” СССР гүрэнэй шанда дэбжүүлэгдээд байгаа бшуу.

Харин Баргажан голой “марксистнууд” тухай тон һайн пьесэ зохёогдоод, Буряад драмын театрай тайзан дээрэ мэнэ-мэнэ табигдаха боложо байтараал, сагай эрхээр юм гү, али тушаалта хүнүүдэй хойрог ябадалаар юм гү, бү мэдэе, мүнөө тэрэ сценариншье олдоногүй даа гэжэ минии һайн нүхэр Жаргал Цыдыпов намда хөөрөө һэн.

Иимэ ехэ ажахы зайн галгүйгөөр яажа хүгжэхэ һэм даа. Бүхы ажалнай гэртээ сайгаа бусалгахаһаа эхилээд лэ, зайн галһаа эхитэй ха юм. Тиимэһээл Карл Марксай нэрэмжэтэ суута колхозой туйлаһан амжалтанууд Сергей Бадмацыреновичэй ажал хэрэгһээ сэхэ дулдыдадаг байһан гэжэ хүн бүхэндэ ойлгосотой ааб даа.

Гэр бүлэ - ажабайдалай гуламта

Гэрэй эзэн эхэнэр болоһон Сэсэгма Балдоржиевна комсомолойнгоо ехэ ябадалтай ажал орхижо, нютагай сомоной нарин бэшээшээр хүдэлхэ болоо һэн. Юрөө голой хэдэн нютагуудай ажаһуугшадые, хүдөөгэй хонишодой гэр бүлэнүүдые, үри хүүгэдые бүридхэн дансалха ажал хүнгэн бэшэ. Сэсэгма Балдоржиевнагай хөөрөөгөөр, манайшни зон угаа һонин гэхэ гү, али гайтайхан лэ юм даа. Үхибүүнэйнгээ түрэһэнэй хэды хоноһон хойно ерээд, байза, хэдындэ гараа бэлэй, хэн гэжэ нэрлэбэл, һайн байхаб гэжэ духаяа маажажа байхал даа. Тиигэжэ байхадань, Сэсэгма Балдоржиевна түрэлгын гэртэ хонходожо, һара үдэрынь тодорхойлхо, тиигээд үхибүүнэй нэрэ тааруулжа үгэхэ, хожом хойно ехэ болоод ябахадаа, “хэн хэнэевич” гүүлэжэ ябахань тон шухала юм гэжэ ойлгуулха даа. Мүн лэ һая нарайлһан эжынь өөрөө ерэбэл: “Тэрэнэй нэрэдэ юундэ оруулха юмбиб, түрэһэн эхынгээ нэрээр үримни хүн боложо ябаха юм!” – гэжэ байжа ганирха даа. Тиигэжэ байжа гэршэлгыень няд байтар бүтээжэ, тамга даража, өөрынгөө гар табижа гэршэлдэг бэлэй. Тэдэ мүнөө ехэ болоһон зон түрэһэнэймнай, гэр бүлэ болоһоноймнай гэршэлгые баталһан хэнэй гар табяатай байнаб гэжэ анхардаг юм аа гү?

Үшөөшье һонин ушарнууд болохо: үхибүүнэйнгээ үнэмшэлгые абаһамнай болоол даа гээд лэ, ханзын оёорто гү, али нэгэ тээ хээд лэ, хэншье гэһэнээ тоонгүй, Ванька, Манька, Сашка, Валька, Юрка, Бата гү, али Баяр гэһээр лэ һургуулида оруулжархиха. Тиигээд лэ аттестат абаха болоходонь, баһал Сэсэгма Балдоржиевнадаа ерэжэ, тэрэнээ хэн гэжэ бэшүүлжэрхёо бэлэйбди гэжэ һуража байхал даа. “Мүн лэ гэр бүлэ болоһон залуушуултайшье һонин ушарнууд болодог һэн, - гэжэ Сэсэгма Балдоржиевна хөөрэнэ. - “Би юундэ тэрэнэй фамилида орохо юмбиб. Өөрынхеэрээ ябахаб!” – гэхэ даа, зарим омог басагад, илангаяа дээдэ эрдэмтэй болоһон эмшэд, багшанар. Баһал “баабайн басаган бэшэ болоош, баабайнгаа обогоор ябахадаа, хадамгүй голодоһон басаган гүүлэжэ ябахалши, мүн лэ хойшодоо иишэ тиишээ ябахадатнай, наһанайнгаа тэдхэмжэ юумэ абахадаа гэршэлхэдэтнай шухала юумэл даа” гэжэ байжа ойлгуулхаш”, - гэжэ Сэсэгма Балдоржиевна мүнөө хүхинэ.

Дүршэл ехэтэй Сэсэгма Балдоржиевна СССР гүрэнэйнгөө һалан бутаржа, шэнэ Оросой Холбоото Уласай мүндэлхэ хүшэр үедэ сомон зүблэлөө даажа абаа бэлэй. Тиихэдэ хуулинуудшье хубилжа, шэнэ эрилтэнүүд дээрэһээ буужал байха. Урданай алба татабаринууд болюулагдажашье, һэргээгдэжэшье, тон шэнэ болоодшье ерэжэ байха. Тэрэ сэмүүн сагые Сэсэгма Балдоржиевна шадамараар, нэрэ солотойгоор дабажа гараһан габьяатай юм.

- Буряад арадайнгаа аман зохёолой алтан абдар уудалжа, урда сагһаа ахамад зонойнгоо дуулажа ябаһан дуунуудые суглуулжа абаабди. Тэдэмнай хүндэ хүшэртэ диилдэнгүй, сагай эрьесэ соо һанаагаа амаруулжа, шог зугаа, хошон үгэнүүдээ хэлсэжэ, бурууе зүб болгожо, алдуутай ябабал заһажа, ажабайдалдаа дайралдаһан ушарнуудаа тэмдэглэн, үри хүүгэдээ хүмүүжүүлжэ ябаа ха юм.

Энэ арадай үгын баялиг, дуунууд хэтын хэтэдэ үри хүүгэднай саашань дамжуулжа, сэгнэшэгүй хэрэг болохо бэзэ гэжэ һанагдана. Энэ “Нютагай магтаал дуунууд” согсолборидо арадай дуунууд, нютагтамнай зорюулһан композиторнуудай зохёоһон дуунууд оронхой, ноотонуудынь үгтэнхэй. Юрөө голоймнай зоной дуулажа ябаһан дуунуудые, ёһо заншалые һэргээжэ, 2008 ондо «Гуламта» гэһэн фольклорно бүлгэм бии болгообди. Урагшаа һанаатай, дуулаха дуратай, шог зугаатай зониие суглуулжа бүридхөөбди. Энэ ехэ хэрэгыемнай дэмжэжэ, бидэндэ Юрөөгэй Соёлой байшангай хүтэлбэрилэгшэ Дари Цыденовна Дашипылова, Пётр Чайковскиин нэрэмжэтэ хүгжэмэй колледжын багша, манай басаган Саяна Сергеевна туһалаа һэн, - гэжэ “Гуламта” ансамблиие байгуулагша Сэсэгма Балдоржиевна Табхарова хөөрэнэ.

Сергей Бадмацыренович, Сэсэгма Балдоржиевна Табхаровтан хоёр хүбүүдээ, гурбан басагадаа жэншэд гүүлэнгүй хүлыень дүрөөдэ, гарыень ганзагада хүргөө.

- Эжы абамнай үндэр наһатайшье һаа, нютагтаа үнгэргэгдэдэг бүхы хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаададаг. Хурал мүргэл болоно гү, обоо уула, аршаан тахина гү, субарга шүтээн, дасан дуган, тамирай байшан бодхоогдоно гү – бүхыдэнь ябалсадаг. Абамнай наһатай болоһон хойноо банза номоор мэргээр харбажа эхилээ. Ажалайнгаашье, тамирайшье, соёлойшье талаар гүрэн түрын олон диплом, грамотануудта хүртэһэн, “Ажалай ветеран”, “Тамирай ветеран” гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэй, “Тамирай хүгжэлтэдэ габьяатай байһанай түлөө”, “Хасаг сэрэгэй үмэнэ габьяагай түлөө”, “Буряадай тамирай ветеран” медальнуудаар шагнагданхай. Оросой Хүдөө ажахын яаманай Баярай бэшэг абаа һэн. Эжымнай “Ажалдаа габьяатай байһанай түлөө” медаляар, “Эхын II шатын медаляар” шагнагданхай, “Ажалай ветеран” гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй. 2010 ондо “Инаг дурандаа үнэн сэхэ байһанай түлөө” медаляар хоюулаа шагнагдаа һэн. Иимэ эбтэй эетэй, ажалша бэрхэ, уран зохёолдо, соёлдо дуратай гэр бүлэдэ түрэжэ үдэһэндөө тон золтойбди, - гэжэ Саяна Сергеевна басаганиинь, П. Чайковскиин нэрэмжэтэ хүгжэмэй колледжын багша бэшэнэ.

Ташарай номой сангые ба нютагай музей даагша Оюна Сергеевна басаганиинь абынгаа 2006 оной хони хайшалалгын үедэ һалхи дайраһан (инсульт) тухай болон яажа үбшэнөө диилэн эдэгэжэ, эдэбхитэй болоһыень хөөрөө. Эмшэд тэрээндэ һүйдхэлтэй үбшэн гэжэ диагноз табиһан: баруун талын гемипарез. Хоёрдохи шатын инвалидность үгөө. Удаан саг соо баруун гарынь мэдэрэлгүй байжа, зүүн гараа хэрэглэжэ һураха болоо. Түрүүн тэрэ нааданхай резинэ бүмбэгэхэнүүдые бажуудаг байгаа, Сэсэгма Балдоржиевнагай үдэр бүри массаж хэжэ байхадань, һайн үрэ дүн үгэжэ эхилээ. Муу һанаагаа сэлмээжэ, залхуу ябадалһаа зайлаха гэжэ гэртээ хэһэн гантелинүүдые суглуулжа, нютагайхидайнгаа асарһан элдэб сахилгаан хэрэгсэлнүүдые заһажа эхилээ. Ташар нютагта шатараар, бильярдаар элдэб янзын мүрысөөнүүд үнгэргэгдэжэ, Сергей Бадмацыренович арга боломжоороо эдэбхитэйгээр хабаададаг һэн. Олон кандидадуудые, спортын мастернуудые бэлдэһэн һоригшод Велинктон Юрьевич, Дулма Аюшеевна Иринцеевтэн 2010 ондо заншалта һур харбалгада ябахыень дурадхаһан юм. Һуралсал эхилхэдээ, тэрэ гурбан метрэй зайда хүүгэдэй номо годлёор харбадаг һэн. Тэрэнэй хургануудые хүдэлгэхэдэнь, ехэ ажал хэрэгтэй болоо. Тиигэжэ эрмэлзэл зориг түгэлдэр энэ үбшэнөө диилэхэһээ гадна, һур харбалгаар уласайнгаа хэмжээндэ амжалта туйлана.

Табхаровтанай Баясхал хүбүүн Эрхүүгэй граждан авиациин авиационно-техническэ училищи дүүргэһэн. Арсалан гэжэ хүбүүтэй. Саяна Сергеевна - П.И. Чайковскиин нэрэмжэтэ хүгжэмэй колледж, удаань Зүүн Сибириин гүрэнэй соёлой болон урлалай академидэ һураа. Өөрынгөө альма-матерта мүнөө багшалдаг, буряад арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй оркестрэй захирал, дирижёр юм. Мүн лэ Алтана басагаяа хүмүүжүүлжэ байна. Франци, Германи, Испани, Польшо, Монгол гүрэнүүдээр ябаһан байна. 2006 ондо Америкэ ошожо, Бадма-Ханда Аюшеевагай бүлгэмэй бүридэлдэ Нью-Йорк хотын Карнеги-Холлдо тоглоо һэн. “Буряадай урлалай габьяата ажал ябуулагша” гэһэн нэрэ зэргэтэй. Туяна Сергеевна эхэ эсэгэдээ түрүүшын зээ хүбүүн Бэлигтые бэлэглээ. Нагаса эжынгээ омогорхол гээшэ. Һургуулидаа волейбол наададаг, һургуулиин болон тойрогой командануудай гэшүүн байгаа. Зүүн Сибириин гүрэнэй технологиин болон хүтэлбэриин университедэй нагаса абынгаа дүүргэһэн факультет эрхимээр дүүргээ. Нагаса абань бүхы юумэндэ һургажа, ажалда дуратайгаар хүмүүжүүлээ.

Оюна Сергеевна БГУ-гай Зүүн зүгэй факультет дүүргэһэн юм. Нүхэртэеэ Янжима, Самба, Түмэн гурбан үхибүүдые хүмүүжүүлнэ. Баир Сергеевич Зүүн Сибириин гүрэнэй соёл урлалай ехэ һургуули дүүргээ. Галина нүхэртэеэ «Байгал» театрта ажалладаг һэн. Буряадай арадай зүжэгшэн Баир Табхаров һамгантаяа дэлхэйгээр аяншалжа, манай соёлые түлөөлжэ, түрэл нютагаа алдаршуулһан байна. Тэдэнэр Дмитрий Сергей хоёр хүбүүдые хүмүүжүүлжэ байна.

- Хүндэтэ эжы абадаа бидэ ходо һайниие хүргэжэ, үри үхибүүдэйнгээ золтой жаргалтай ябахыень үшөөл олон жэлнүүдтэ элүүр энхэ ябыт гэн хүсэжэ, мүргэжэ байдагбди! – гэжэ үхибүүдынь, аша зээнэрынь манда бэшэнэ. Бидэшье эдэ хүсэлнүүдтэ хамжан, нютаг нугаяа холо ойгуур суурхуулжал байхыень энэ гэр бүлэдэ хүсэнэбди.