522
Июнь hарада Хори тосхондо Сэсэг Цыреновна Цыбановада зорюулагдаhан “Бэлигэй арюун юртэмсэ” гэhэн номтой танилсуулга Дамба Жалсараевай нэрэмжэтэ номой санда үнгэргэгдэбэ. Буряадай АССР-эй габьяата багша, арадай гэгээрэлэй отличник, багша-методист гэhэн хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэhэн Сэсэг Цыреновна нютагтаа нэрэ солотой, хүндэтэй багша ябаhан юм. Хайрата манай багша мэндэ ябаа hаа, 91-тэй байха hэн.
Бүхы наhaн соогоо Сэсэг Цыреновнагай багшын ажалайнь суглуулбаринуудые нэгэдүүлжэ, Оросой ба Буряад Уласай габьяата зүжэгшэн, Буряад Уласай арадай зүжэгшэн Чингис Цыренович Гуруев энэ ном согсолон бүридхөө. Шүүмжэлэгшэд: Сономбал Цыденович Содномов, hyрган хүмүүжүүлгын эрдэмэй доктор, профессор, Батоцырен Далаевич Цыдыпов, Буряад Уласай соёлой габьяата ажалшан, Галина (Долгор) Цырендоржиевна Цыреторова, багшын ажалай ветеран, Буряадай арадай багша, Оросой габьяата багша.
Энэ дэмбэрэлтэ уулзалгада олон зон ерэhэн байна: Сэсэг Цыреновнагай басаган Жаргалма Дашиевна Бадмацыренова, дүүнэрынь: Чингис, Баир, Согто аша хүбүүниинь, түрэлхидынь, суг хүдэлһэн нүхэдынь болон бусад.
Багшын хүнгэн бэшэ ажал
Сэсэг Цыреновна 1954 ондо Хориин дунда hургуули дүүргээд, Улаан-Үдын багшанарай училищида орожо, журамтай бэрхээр hуража, багшын мэргэжэлтэй болоо hэн. 22-той залуухан басаганай багшын ажалай намтар эхилээ һэн юм: Амгалантын, Буламай, хожомынь Хориин дунда hургуулинуудта наһанайнгаа амаралтада гаратараа багшалаа. Хори тосхондо буряад ангида hураhан олон үеын hурагшад Сэсэг Цыреновнада буряад хэлэ бэшэг ба литератураhaa гадна уран зураг заалгаhан юм ааб даа.
Табадахи класста hyража байхадамнай, Сэсэг Цыреновна зурагай багша байгаа юм. Уран гартай, алишье талаараа тэгшэ бэрхэ манай багша хамагые хуу шадаха: оёходоо, зурахадаашье, уран, хонгёо hайхан хоолойтой...
Презентациин үедэ харуулагдаhан видеоклип соо минии дүү хүбүүн Бадма Батуев 7-дохи ангиин hурагша байхадаа зураһан Сүхэ-Баатарай дүрсэ зураг харуулжа, гэнтын аюулаар наhа дүүрэhэн хайрата дүү хүбүүемни hануулжа, зүрхэ сэдьхэлыем уяруулаал даа. Тиихэдэ шэнэ номдо Согто Ринчиндоржиевай (Сэсэг Цыреновнагай хүбүүн) Хоца Намсараевай тон түһөөтэй портрет-зураг ороhон байна. Энэ классай олон үхибүүд ехэл гоёор зурадаг байгаа юм: Бато Зоригтуев, Цыпилма Гармажанова, Баир Митыпов г.м. hурагшадай нэрэ нэрлэгдээ. Тэдэнэй зурагуудые багшань наhaн соогоо хадагалжа ябаa...
Манай үетэн соо Баир Дондокович Дамбаев тон гоёор зурадаг hэн. “Хориин аймагай хүндэтэ эрхэтэн” гэһэн нэрэ зэргэтэй Баир Дондокович багшындаа байжа, Буламай эхин hургуулида hураhанаа хөөрэбэ: номшье hайнаар үзөөб, зурагшье зуража hурааб, нарин нягтаар гэр байраяа сахихыешье заалгааб. Энэ наhан соогоо манай Баир хэдэн номой хэблэлдэ хабаадалсаhaн юм.
Манай классай олон бэрхэшүүл сoohoo Алёша Ермошкин Эрхүүдэ уран һайханай училищи дүүргэhэн. Өөрыгөөшье hайрхаад абахамни: минии зурагай альбом хуу “таба” сэгнэлтэтэй байгаа. Зурагай олон янзын мүрысөөнүүдтэ багшамни намайе хабаадуулдаг hэн. Минии дүрбэн дүүнэр баhaл зурагай хэшээлнүүдтэ ехэ дуратай, гоёор зурадаг байhaн.
Удаань 6 - 7-дохи классуудта Сэсэг Цыреновна буряад хэлэнэй ба литературын багша, классаймнай хүтэлбэрилэгшэ байhан юм. Буряад хэлэнэй хэшээлнүүд баhaл ехэ гоёор үнгэрдэг hааб даа.
Сэсэг Цыреновна дүшэ гаран жэлдэ Хориин дунда hургуулида багшалһан хадаа хэдэн үе үхибүүдтэ ном бэшэг заажа, эрдэм номдо дурлуулжа, эрдэм мэдэсэеэ, оюун сэдьхэлээ сүм дамжуулжа үгэhэн багша юм ааб даа. Хүмүүжүүлжэ байгаа шабинараа хүнэй эрхим болгожо, эрдэмэй ехэ далайе hайнаар шудалуулжа, ажал дээрээ абьяастай, Эхэ орондоо туhатай, зондо хүндэтэй хүнүүд болгоhон. Олониие ажабайдалай үргэн харгы замда гаргаhан габьяатай тон бэрхэ багшамнай юм. Сэсэг Цыреновнагай оролдосоор улам урмашаhан хүбүүд, басагад талаан бэлигээ мэдэржэ, хожомоо наhанайнгаа харгы зам олоhон юм гэхэдэ, алдуу болохогүй байха.
- Бидэ, олон үеын шабинарынь, түрэлхи буряад хэлэеэ эрхим hайнаар мэдэхэ hэн тула үргэн ехэ ажабайдалай юрьеэн соо уhан буряадаараа хөөрэлдэн ябахадаа, олоноймнай ажалай харгы нээжэ үгэhэн багшынгаа арюухан дурые зүрхэн соогоо алтан субарга мэтээр байгуулан, дурдан баясадаг гээшэбди, - гэжэ омогорхомо шабинарайнь нэгэн Нина Тожиловна Дашиева багша тухайгаа мүнөө болотор дулааханаар дурсана.
Буряад хэлэмнай сэнтэй
Манай багша Сэсэг Цыреновна дүшэ гаран жэлдэ багшалжа ябахадаа суглуулhaн зохёохы ажалайнгаа гар бэшэмэлнүүдые суглуулжа, hурагшадта, залуу багшанарта хэрэглэхээр түхеэрhэн юм. Тэрэ ном соо багшын олон шүлэгүүд, оршуулганууд, шабинарай зохёолнууд, уран гоё зурагууд г.м. олон суглуулбари уншагшадай анхаралда хэблэгдэбэ гээшэ ааб даа.
1980-яад онуудhaa эхилжэ, буряад хэлэнэй хэшээлнүүд hургуулинуудта үсөөржэ, ехэ буруу үйлэ болоhoн. Харин мүнөө сагта хайшан гээд буряад хэлэеэ hэргээхэб гэжэ манай багша методико бүридхэн суглуулжа тэмдэглэнэ: “Хоёр, гурбан хэлэ зэргэлүүлээд, яажа үзүүлхэб?.. Хара багаhаа ород хэлэнэй үгүүлбэриин үе бүхэнэй сохилто дээрэ хүмүүжэhэн буряад үхибүүд үзэг дахажа, ород маягтайгаар уншахадань, тэрээниие заhаха ямар арганууд бии гээшэб? Буряад үгэнүүд хадаа түрүүшын үедэ аялган абяагаараа хүсэтэй аад, саашаа болоходоо, hула хашалган абяануудтай зэргэлээд үгүүлэгдэдэг гэжэ ойлгуулха тон шухала гээшэ гү гэhэн hанамжа бии. Жэшээнь: “баянхан”, “хонгорхон” гэжэ үгэнүүдтэ “ба” хүсэтэй, “-ян”- hулашаг, “-хан”- аялгангүйгөөр үгүүлэгдэнэ.
...Үшөө нэгэ тэмдэглэмээр юумэн: уншахыешье уншаба гэел даа, зүгөөр ойлгожо уншана гү гэһэн асуудал тад ондоо ааб даа. Энэ мэтээр буряад үгэнүүдэй үгүүлбэриин онсо зүйлнүүдые ойлгуулжа үгөөд, оршуулжа байхада, ядахаар бэшэ байна. Тиихэдэ грамматикые үзэжэ байхадаа, юрын мэдүүлэлнүүдэй болон мэдүүлэлнүүдэй гэшүүдэй илгаае, мэдүүлэл соохи үгэнүүдэй холбоое олоходоо, ород хэлэнэй грамматикын дүримүүдтэ үндэhэлэн баримталхадаа, ехэ бэрхэнүүд болоно...”. Багшын эдэ мэтэ болон бусадшье бодолнууд энэ хэблэhэн ном соо толилогдоо.
Харин үшөө 2-дохи классhaa эхилжэ, хари (англи) хэлэ үзүүлдэг саг болонхой... Тиихэдэ гурбан хэлэ хайшан гэжэ hубарюулжа шудалхаб г.м. ажал баhaл гарана. Эхин hургуулиин hурагшад яhaлал шадалаараа болодог юм. Яагаа haa, бэлээр хэлэн үзэгдэхэб? Уран зохёол буряадаар уншуулжа hургаа haa, гол удхыень ойлгоhoop байтараа, хэлэндэ орохо ёhoтой гэжэ манай багша Сэсэг Цыреновна haнамжаараа хубаалдаба ха юм даа.
- Ганса программаяа хараад ябаха бэшэ, харин зоной хөөрэлдөө шагнаха, газетэhээ hонин юумэ олоод уншаха, хөөрэхэ, телeвизорээр хараhанаа өөрынгөө үгөөр хэлэхэ, хөөрэхэ – иимэ хүдэлмэри ябуулжа байгаа hаа, болохотой гэжэ hанамаар. Аялга hайнтай, мэдээжэ болоһон дуунуудые захаhаан шэлээд лэ дуулажа байбал, hаалта хэхэгүй. Дуунай үгэнүүдые яб байса сээжэлдээд, аялгыень hураад дуулажа байхадаа, үхибүүд түрэлхи хэлэнэйнгээ баялигые баhал бэедээ шэнгээнэ, хэлэжэ hурана гэжэ hанагшаб, - гэжэ Сэсэг Цыреновна тэмдэглэhэн байна.
Манай габьяата багшын ажалаар hoнирхохо хүн зоной олдоо haa, haйн лэ байгаал даа. Үндэhэн хэлэмнай үргэмжэтэй байхань болтогой!
Сэсэг БАТУЕВА,
1971 ондо Хориин дунда hypгуули дүүргэhэн, Сэсэг Цыреновна Цыбановагай шаби, багшын ажалай ветеран.
Светлана ШОЙЖОНОВА,
Буряад Уласай эрдэм hypaлсалай габьяата хүдэлмэрилэгшэ.
Хориин аймагай номой сангай гэрэл зурагууд.
