Габьяа солонь мартагдахагүй

Байгша ондо I дүгээр Пётр хаанай байгуулһан Оросой Далайн сэрэгэй флодой 330 жэлэй ой гүйсэбэ.

330 жэлэй туршада Далайн сэрэгэй флот хэдэн зуугаад уһан сэрэгэй эрхим командирнуудые, матросуудые, уһан сэрэгэй баатарнуудые хүмүүжүүлһэн байна. Матросуудайл ашаар ородууд дэлхэйе шэнжэлжэ, дэлхэйшье Орос гүрэн тухай мэдэжэ абаа. Харамтайнь гэхэдэ, уһан сэрэгэй ехэнхи тоо баримтанууд бага-сага мэдээжэ гү, али огто мэдэгдээгүй, шэнжэлэгдээгүй байна. Бидэ урда үеын матросуудай дайшалхы хэрэгүүдые мэдэжэ, сэдьхэлдээ һанажа ябаха ёһотойбди.

Байгал далайн ара газар дээрэ, гадаада далайһаа хэдэн мянгаад модоной зайда нэмжыһэн Буряад орондо 30 жэлэй туршада сүлэлгэдэ алба хэһэн, нютагай буряадуудтай ехэ нүхэсэһэн хоёр офицернүүд уһан сэрэгэй түрүүшын мэдээнүүдые асарһан юм. Бидэ тэдэниие декабристнууд гэжэ мэдэнэбди: Николай Бестужев, Константин Торсон. Тэдэ Сэлэнгэ мүрэнэй эрьедэ оршодог Новоселенгинскын дурасхаалай комплекс соо хүдөөлүүлэгдээтэй.

Эзэн хаанай Далайн сэрэгэй капитан-лейтенант Николай Александрович Бестужев (1791-1855 онууд) Буряад орондомнай уран зохёолшо, уран зурааша, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ гэжэ мэдээжэ. Декабристнуудай музейн хажууда тэрэнэй хүрэл бюст табяатай, тэрэнэй нэрээр Улаан-Үдын Ород драмын театр нэрлэгдээ.

Уһан сэрэгэй офицер, капитан-лейтенант, командир Константин Петрович Торсон (1790-1852 онууд) аяншалагша, шэнжэлэгшэ гэжэ мэдээжэ юм. Тэрэ суута адмирал Ф.Ф. Белингсхаузенай ударидалга доро Антарктида нээһэн аяншалгада хабаадаһан габьяатай.

Түрүүшын манай адмирал

Совет сэрэгэй эрхим ударидагша, контр-адмирал – Буряад арадай түрүүшын адмирал Соёл Першанович Бадмаевай (1928-2013 онууд) нэрэнь мартагдашанхай шахуу.

Тиимэһээ тэрэнэй тобшохон намтар дурдая. Адмирал Соёл Бадмаев Владивосток хотын Номгон далайн уһан сэрэгэй дээдэ һургуули дүүргэһэн. Албаяа Номгон далайн флодой дайшалхы онгосын штурманаар эхилһэн. Уданшьегүй «Влиятельный» эсминецэй (эксадроной миноносец) капитанаар томилогдоо.

Дүршэлтэй капитан ударидахы тушаалнуудта дэбжүүлэгдэжэ, эскадрануудай штабуудта харюусалгатай тушаалнуудта ябаһан байна. Тиигэһээр Москва хотодо СССР-эй Далайн сэрэгэй юрэнхы штабта олон жэлдэ алба хэһэн байна. Адмирал Соёл Бадмаев дайшалхы бэлэдхэлэй, байлдаанай һуралсалай шэглэлые даажа, оперативна хүтэлбэридэ хабаададаг байгаа.

Наhанайнгаа амаралтада гараад, Соёл Першанович Москвада ажаhуужа, Москвадахи буряадуудай ниитын ажалда эдэбхитэйгээр хабаададаг байгаа. Тэрэ 2013 оной январиин 5-да Москва хотодо 84 наһандаа наһа бараһан, Троекуровское гэжэ оршуулгын газарта хүдөөлүүлээтэй.

Алдарта Алдарнай

Манай Буряад орондо Улаан Тугай орденто Номгон далайн сэрэгэй флодой матрос Алдар Цыденжаповай баатаршалга тухай хүн бүхэн мэдэхэ байха. Тиимэ, үнэхөөрөөшье, баатар хүбүүнэйнгээ энэ эрэлхэг габьяае магтан түүрээхэ, омогорхохол ёһоороо омогорхохо ёһотойбди. Юундэб гэхэдэ, онгосын экипажые – нүхэдөө абарха гэжэ ами наһаяа хайрлангүй үгөө ха юм. Иимэ эрэлхэг зоригтой, Эхэ оронойнгоо, нүхэдэйнгөө түлөө амин бэеэ хайрлангүй тэмсэхэ, Эсэгэ оронойнгоо үмэнэ уялгаяа үнэн сэхээр дүүргэхэ залуу сэрэгшэ хүбүүдтэйбди!

Мүнөө Алдар Цыденжаповай нэрэмжэтэ дайшалхы корвет Номгон далайн долгинуудые эсхэжэ, Эхэ ороноймнай нангин хилые хамгаалжа байна. Манай Алдарай жэшээ абажа, Оросой бүхы олон яһатан арадайнгаа шэнэ үеые хүмүүжүүлжэ, гүрэн түрынгөө хуби заяае тэдэнэй гарта батаар дамжуулха уялгатай.

Гурбан зуун жэлһээ үлүү сагай саана байгуулагдаһан уһан сэрэгэй заншалнууд гэхэдэ, далайда дурлал, далайн аяншалгын романтика, тиигээд хамагай түрүүн Эсэгэ орондоо үнэн сэхээр алба хэжэ, Эхэ ороноо найдамтайгаар хамгаалга мүн.

Бидэ Далайн сэрэгэй үдэртэ зорюулагдаһан суглаан бүхэндэ үнгэрһэн сагай дурсалгануудаараа хубаалдажа, урда үеынхидэй аша габьяа, эрэлхэг зоригые, баатаршалгые хүндэлжэ, дэмжэжэ, үенүүдэй хоорондохи холбоое бэхижүүлхые хүсэнэбди. Үе үенүүдэймнай таһаршагүй холбоон манай хүсэн ба илалтын һүлдэ болоно ха юм.

Далайн сэрэгэй флодто алба хэһэн Буряадай ветерануудай ээлжээтэ уулзалга байгша оной сентябриин 24-дэ Алдар Цыденжаповай баатаршалгын ойн баярта дашарамдуулан үнгэргэгдэхэ юм. ВМФ-эй бүхы ветерануудые энэ хэмжээ ябуулгада эдэбхитэйгээр хабаадахыень хүндэтэйгөөр уринабди.

Б.Ю. БАЗАРОВ,

Оросой Герой Алдар Цыденжаповай габьяа мүнхэлхэ буян үйлэдэлгын жасын юрэнхылэгшэ.