Хушын һамарта хүшөө

Нютагайнгаа «богоһо» дээрэ

Зулгы зунай июлиин 18-да За­хааминай аймагай Сагаан-Морин һууринда үнинэй хүлеэгдэһэн ушар болобо. Үглөөгүүр нюта­гай ажаһуугшад холо ойроһоо бууһан айлшадаа бариса дээрээ урдын һайхан заншалаар сэдь­хэлэй сэбэр байдалай, энхэ тай­банай, элбэг дэлбэгэй тэмдэг болоһон сагаан эдеэгээрээ, хүхэ номин хадагуудаараа угтаа. Эндэ урдын сагһаа айлшадаа угта­даг, холын замда мордохо зоноо үдэшэдэг Һаглагар гэжэ нангин газарта - мүргэлтэй, тахилгатай Боогой хатан төөбиингөө буудалда баһал үшөө нэгэ шэнэ «Сагаан-Морин нютагни» гэһэн арт-объект нээлгын баяр ёһолол үнгэргэгдөө.

Сагаан-Морин нютагай һүлдэ дуу (Николай Шабаевай шүлэгөөр Станислав Улаханов зохёоһон) Доржо Шагдуров Туяна Банзаракцаева хоёрой зэдэлүүлжэ байхада, ойн захаһаа сагаан моридые унаһан хэдэн хүбүүд тэртэ угайнгаа Һантигшан, Аргатан, Бухатан, Тоохортон, Заряатан, Ямбилтан, Уляабатан омогуудайнгаа һүлдэ тугуудые барижа гараад, үшөө хэдэн мо­ритойшуулаар үдэшүүлэн ерэжэ, бултаниие амаршалаа.

- Иигэжэ энэ үдэр элинсэгүүдэйнгээ алдар солые үшөө дээшэнь үргэбэбди. Саа­шадаашье эбтэй эетэйгээр, нэгэ һаналтайгаар тоонто нютагаа хүгжөөн мандуулжа, үндэһэн со­ёлоо мандуулжа байял даа, - гэжэ үндэр наһатай үбгэн наманша­лан байгаа һэн.

Зургаан ханатай буряад гэрэй түхэлтэйгөөр хушагдаһан, хана­нуудаараа үргэлжэ табигдаһан һандалинуудтай, газаагаа сэргэтэй (эндэ сагаан морин бүтээгдэхэ юм гэжэ намда ойлгуулаа) энэ газар адуу малай орожо тиирэхэгүйн тула хорёолоотой байна. Эндэ Сагаан-Мориндо хэд, хэзээ ерэжэ түбхинөөб гэжэ буряадаар, ородоор самбарта бэшээтэй. Хорёогойнь урда «Са­гаан-Мориндоо би дуратайб» гэһэн багахан хүшөө табяатай. Буряад Уласай туг тэмдэглэһэн гурбан үнгэтэ, дээрээ соёмботой бахана-стелэ һүртэйгөөр хараг­дана.

Наһаараа мал ажалда ябаһан Дымбрыл-Доржо Цырено­вич Цыренов Боогой хатан төөбиингөө барисые иимэ гоё болгоһондонь ехэтэ баярлажа байһанаа мэдүүлээд:

Элдин һайхан таладаа

Элүүр энхэ ябажа,

Эхэ эсэгынгээ үреэлээр

Энхэ жаргалтай һуугыт даа.

Алтанхан энэ дэлхэй дээрэ

Арюухан сэбэр ябажа,

Аба эжынгээ үреэлээр

Амгалан тэнюун һуугыт даа.

Хүхэ сэнхир огторгой доро

Хүхюутэй согтой ябажа,

Үри үхибүүдээ хаража,

Үргэлжэ жаргалтай һуугыт даа!

- гэжэ иимэ ехэ ажал бүтээһэн нютагайхидтаа үреэлээ зорюу­лаа.

Байгаалидаа баяраа мэдүүлжэ...

«Хушын алтан борбоосгой» нютагай ажаһуугшадай болон айлшадай үшөө нэгэ һонирхол татадаг зүйл болоһон байна. Хүн түрэлтэн хэзээдэшье эрьеэд, эхэ байгаалидаа баяраа мэдүүлхэ. Ушар тиимэһээ гамнаха, сахиха, арьбадхаха тон ехэ уял­гамнай гэжэ нарайhaa хойшо мэдэжэ байнабди. Хүндэлхэ хэ­рэгтэй. Хангайн энэ хэшэгтэ хүн бүхэмнай хабаатай гэжэ хушын эдеэнэй алдарые арад зонойнгоо нэрэhээ мүнхэлхэ гэhэн шиидхэбэри нёдондо июлиин 3-да үнгэрһэн Сурхарбаанда абтаа һэн. Энэ шиидхэбэри албан га­зарнуудаар абтаа бэшэ, харин нютагай аха захатанай, эдэбхи­тэдэй, захиргаанай, зүблэлэй һунгамалнуудай хамтын суглаан дээрэ абтаа. Тэдэнэр үүсхэл гаргажа, бүхы Буряадай арад зо­ной зүгһөө байгаалидаа баяраа мэдүүлжэ, энэ хүшөө нютагтаа бодхообо. Иигэжэ хүниие түрэл байгаалитайнь холбоһон хүшөө Буряад орондомнай бии болобо.

Буряадаймнай ой тайгата нютагуудай ажаһуугшадта хуша модон хэзээдэшье юрын модон байгаагүй. Энэмнай бүхэли «ажахы» - хэдэн зуун жэлэй туршада ажамидархын тулада эгээл сэнтэй нөөсэ - арюун сэбэр агаар болон урлалай сагаан модо, сэнтэй хоол үйлэдбэрилжэ байгаа. Оршон байгаалиингаа аргагүй ехэ иимэ баялигай дунда амидаржа байһан ажалша бэрхэ сагаан-моринойхид энэ баялигай үнэн сэнгые үнинэй мэдэдэг байгаа.

Илангаяа үнгэрһэн зуун жэ­лэй 90-ээд онуудаар Зүблэлтэ Уласай бутаран һалажа, хүндэ хүшэр сагай тулажа ерэхэдэ, энэнь эли тодоор харагдаа. Тэрэ хүшэр байдалые хүн зоной да­бажа гарахада, хушын һамар ехэ туһалаа: ажабайдалаа һэргээжэ, гэр байраяа шэмэглэжэ, адуу ма­лаа үдхэжэ, үри хүүгэдээ хубса­луулжа, һургажа байгаа. Манай элинсэг хулинсагууд, үбгэ эсэгэ­нэр хуша модые «тэжээгшэ» гэжэ нэрлэдэг һэн.

«Хушын алтан борбоосгой» хүшөө нээхэ эрхэдэ һунгамал, хүшөө бодхоолсогшо Эрдэм Фёдорович Данзанов, Захааминай аймагай ой модо аршалан хамгаалгын ажахын ахамад мэргэжэлтэн Рабдан Анатольевич Бальжанов, сомон дарга Гарма Зориктуевич Шагдуров гэгшэд хүртөө.

Нютагай аха зүгһөө Николай Чимитович Шабаев, Буряадай ой модоной ажахын габьяата хүдэлмэрилэгшэ Даша Хандажапович Цыренов үгэ хэлэхэдээ, хуша модоной һамарай ямар ехэ удхатайе, туһатайе тэмдэглээд, сэгнэшэгүй энэ ехэ баялигаа гамнажа, аршалжа байхые бултаниие уряалаа. Илангаяа ойн түймэр ехэ аюул асаржа, хохидол ушаруулна гэжэ онсолон тэмдэглээ.

Захааминай аймагай засаг даргын ниигэмэй хүгжэлтын талаар орлогшо Сэсэгма Дугаровна Намдакова, экономикын талаар орлогшо Александра Николаевна Осокина амаршалгын үгэ хэлэхэдээ, Буряад орондомнай тайгын баялиг һамарта зорюулагдаһан түрүүшын хүшөө «Хушын алтан борбоосгой” имагтал Захааминда, Сагаан-Мориндо нээгдэжэ байхадаа, ехэл һайн гээшэ гэжэ онсолоо. Иигэжэ Захааминай зон орон хангайдаа баяраа мэдүүлжэ шададаг, орон хангайдаа үнэхөөр шүтэдэг гэжэ бүгэдэндэ харуулбабди гэжэ баяраа мэдүүлээ. Тиигээд нютагай хүгжэлтэдэ мүнгэнэй сертификат дамжуулаа.

Хүшөөгэй һууриин урда талада «Буряад ороной арад зон байгаалиин хэшэгтэ баяраа мэдүүлэн» гэжэ бэшээтэй. Ара таладань иигэжэ бэшээтэй: “Энэ хүшөө Оросой Уран зураашадай академиин академик, Оросой холбооной габьяата уран зурааша Юрий Ёндонович Мандагановай урлалай газарта нютагай зоной болон Буряад Уласай Арадай Хуралай һунгамал Геннадий Юрьевич Доржиевай мүнгэн дэмжэлгээр бүтээгдээ. Уран барималша Татьяна Валерьевна Жигжитова».

Иигэжэ энэ “Хушын алтан борбоосгой» хүшөө бүтээлгэдэ гол үүргэ дүүргэһэн хүнүүдэй нэрэнүүд хэтэдээ мүнхэлэгдэбэ бшуу.

Эндэ нэмэжэ хэлэхэдэ, энэ хүшөө табилгада болон хоёр хажуугаарнь хүн зоной уулза­ад, амаржа һуухада, яаралгүй хөөрэлдэхэдэ, шатараашье таби­хада аятай һарабшануудые Баир Раднаевич Шойдоновой удари­далга доро бүхыдэнь зохёон тааруулжа, нэгэ бүхэли арт-объект болгожо бариһан, «Сагаан-Мо­рин нютагни» гэһэн нютагайнгаа «богоһо-үүдэ» бүтээлгэдэ гори­той хубитаяа оруулһан, арга ша­далаараа туһаяа хүргэһэн бүхы зондоо Сагаан-Мориной сомон дарга Гарма Шагдуров баяр баясхалангаа мэдүүлээ.

- «Борбоосгой» гэһэн лотерей наада гурба дахин үнгэргэжэ, мүнгэ зөөри суглуулаабди. Нютагһаань холо ажаһуудаг хүнүүднай ехэ туһа хүргөө. Баир Раднаевич Шойдоновой ИП-гэй гагнагшад; Максим Бальжини­маевич Дашеев, Баир Георгие­вич Данзанов, Юрий Семёнович Самбуев барилгашад; Виталий Владимирович Самбуев, Бадма-Очир Александрович Долсонов, Зандра Доржиевич Гармаев, Цы­ремпил Шойдонович Шойдонов, Станислав Сергеевич Лыгденов жолоошод өөһэдынгөө галта хүлэгүүдээр ехэ ажал бүтээгээ. Нютагаймнай «Фортуна», «Най­рамдал», «Центральная+» ТОС-ууд; Светлана Николаевна Самбу­ева, Михаил Бальжинович Шар­маев, Константин Владимирович Скоробогатов, Михаил Викторо­вич Данилов, Елена Михайловна Гармаева – хубиин хэрэг эрхилэг­шэд; «Энергия» ООО-гой захирал Александр Викторович Кислов; Захааминай ойн ажахын ахамад мэргэжэлтэн Рабдан Анатолье­вич Бальжанов, - гэжэ Гарма Зо­ригтуевич хургаа даран байжа тоолобо. Тэдэндэ бултандань Ба­ярай бэшэгүүд, шангууд барюу­лагдаа.

Олон жэлдэ – ойн харуулда

Урданhaa нааша Сагаан-Мо­риндо ойн баялиг сахиха тушаалтай хүнүүд олоороо хүдэлжэ байhан юм гэжэ мэдээсэлэй сам­барта бэшээтэй: Дамдин Мун­куевич Самбуев, Гарма Жамба­лович Ширапов, Ринчин-Доржо Цырендоржиевич Гармаев, Санжай Дымбуевич Найданов, Владимир Дагбаевич Найданов, Сэнгэлэн Санжиевич Найданов, Дондок Ринчиндоржиевич Най­данов, Буда Ринчинович Гарма­ев, Владимир Шарлуевич Цыре­нов, Олег Доржиевич Жалсанов, Леонид Лубсанович, Лев Луб­санович Чимитовууд, Даша-Ни­ма Цырендоржиевич Ширапов, Ринчин Гармаевич Ширапов, Владимир Чимитович Аюшеев, Аюша Сультумович Жапов, Васи­лий Бадмаевич Гашапов, Влади­мир Цыбикжапович Намсараев.

Сагаан-Моринһоо гарбалтай ойн ажахын дээдэ болон дун­да мэргэжэлэй һургуулинуудые дүүргэжэ гараһан мэргэжэлтэд: Энкэ Дабаевич Васильев, Даша Хандажапович Цыренов, Борис Раднаевич Найданов, Николай Гомбожапович Дамдинов, Сер­гей Цырендоржиевич Ширапов, Александр Николаевич Шабаев, Николай Александрович Аюше­ев – Красноярскын Ойн ажахын дээдэ һургуули. Рабдан Анато­льевич Бальжанов, Баир Баторо­вич Гармаев, Сожилма Сергеев­на Чойжинимаева – Улаан-Үдын Ойн ажахын техникум.

ВДНХ-гай хүрэл медаляар шагнагдаһан, Оросой хүдөө ажахын габьяата хүдэлмэришэн, Сагаан-Мориндоо эрхилэгшэ байһан Василий Хандажапович Цыренов: «Ехэ һайн һайханшье, удхатай хүшөө болоо. Хүн зомнай хаража, иимэ ехэ аша туһатай һамараа, хуша модоёо, ой тай­гаяа хамгаалха ёһотойбди гэжэ ойлгохол даа. Булта зон баяр­лажа байна. Мүн баһал шубуудшье хүрэтэр баярлана. Тэрэ һарабшануудаймнай орой доро хараасгайнууд уурхайгаа бари­жархёо», - гэжэ Бальжан Шира­пов нүхэртэеэ хөөрэлдэжэ бай­бад.

Хушын баян хэшэгһээ

Нютагай ТОС-ууд тайгын баян хэшэг – хушын һамараар юун бүтээгдэнэб гэжэ харуулһан үзэсхэлэнгүүдээ дэлгээ. Тэн­дэ юун үгыб даа: шанаһан, хуураһан һамарһаанһаа эхилээд лэ, «Һамартай хара талхан» гэһэн хилээмэн, «Һойрой ууринхай» гэжэ салат, «Орешки» гэһэн һамарай түхэлтэй амтан пешээни, «Бор­боосгой» - бенто-торт, «Замбаа­тай һамарай микс», «Витаминная смесь» гэһэн бодосууд, «Һамар, һархяагай холисо», һамарай тоһон соо буйлуулагдаһан хурууд гэхэ мэтын амтан эдеэ хоолнууд хүнүүдэй шүлһэ һайруулаа даа.

Урашуулшье өөһэдынгөө бүтээлнүүдые үзэсхэлэндэ дэл­гэжэ харуулаа. Хүгжэмэй баг­ша Саяна Баторовна Цыренова уран шабинартаяа бүдөөр, бүдэй үртэһөөр, нооһоор, ээрэһэн үнгэтэ нооһонуудаар оёжо, нэхэ­жэ, няажа, элдэбын һонирхолтой зүйлнүүдые бүтээнэд. Зургаан үхибүүдэй эжы, «II вице-мис­сис Азия-Бурятия» болоһон, «Орос гүрэнэй омогорхол» мүрысөөнэй дипломант, буряад зүүдхэлнүүдэй дизайнер Сурена Чойжамсоевна Данзано­ва мүнөө үеын хэрэгсэлнүүдээр ямаршье наһанай басагад бэреэдэй, эхэнэрнүүдэй зүүхэдэ таа­раха уран һайхан гоёлтонуудые, зүүдхэлнүүдые урлана.

Аймагай түбһөө арадай «Эхын буян» бүлгэм ерэжэ, ира­гуу дуунуудаа хангюурдажа, нютагай зүжэгшэдтэй хамта ха­тар наадаяа тоглоо. Тамирай мүрысөөнүүд: тэбэг сохилго, бар­гай, шагай (няһалалга, шүүрэлгэ) гэһэн үндэһэн нааданууд, мас-рестлинг наадан олониие хабаадуулаа.

Хангай тайгын гол ехэ ба­ялиг болохо хушын һамарта зорюулагдаһан түрүүшын хүшөө нээгдэбэ. «Хушын алтан бор­боосгой» мүнөө Сагаан-Морин нютагай түбтэ – һургуулиин урдахи талмайда орон хангайнгаа үршөөл хайратай байһанайнь хүшөө боложо зогсоно.

Сагаан-Мориндо ерэжэ, энэ шэнэ һүлдэ нюдөөрөө хаража, хүжэ ногоон тайгын арюун агаа­раар амилжа байгты.