Тэнгэриин аршаанаар сүршүүлэн...

Гол хэмжээ ябуулганууд июлиин 25-да болоо. Урда үдэрынь сагай уларил шэнжэлэгшэд наратай һайн үдэр болохо гэжэ уридшалан хэлээ һэн. Теэд үдэ багта 24-дүгээр Бандида Хамба лама Дамба Аюшеевэй, Эгэтын дасанай ламанарай, дасануудай шэрээтэ ламанарай, Яруунын ламанарай хабаадалгатай ехэ мүргэлэй һүүлээр бороо орожо эхилээ. Үдэшэ болотор тогтоогүй. Ойн баярта ерэһэн зон энээниие тэнгэриин аршаан, арюудхалга гэжэ хүлеэн абаа. Нээрээшье, Эгэтын дасаниие дээдэ тэнгэри өөрөө угаажа, тэндэ сугларһан хүн зоной һүнэһэ һүлдые арюудхажа байһандал һанагдаа.

1991 оной сентябриин 24-дэ Зандан Жуу бурханиие Эгэтын дасанда залахада, иимэл уларил байгаа һэн, - гэжэ наһатай зон дурсана. Энэл хоёр метр үндэртэй, зандан модоор бүтээгдэһэн хүрэг Бурхан багшын амидыда бүтээгдэһэн гансахан дүрэ гэжэ хүндэлэгдэдэг. 1930-аад онуудаар Улаан-Үдэ абаашагдажа, хахад зуун жэлһээ үлүү хугасаа соо Одигитриевскэ һүмэ соо хадагалагдажа байгаа. 1991 ондол Зандан Жуу анханайнгаа һуурида бусаагдажа, Орос гүрэнэй бүхы можо нютагуудһаа, дэлхэйн олон гүрэнүүдһээ һүзэгшэд, аяншалагшад һүрэглэн ерэнэ.

Бандида-Хамба лама Дамба Аюшеев сугларһан зондо хандахадаа: «Яруунынхид Зандан Жуугай адис доро ажаһууха аза талаантай байһан дээрэһээ тон ехэ жаргалтай зон. Гэхэтэй хамта тэдэ бултадаа Эгэтын дасан шэнги онсо үүргэтэй – нангин шүтөөнэй сахигшад болоно. Энэ холбоо хэзээдэшье таһарха ёһогүй, тиимэһээ яруунынхидта үри үхибүүд олонтой үнэр баян байха хэрэгтэй», - гэжэ тэмдэглээ.

Ойн баярта эгээл түрүүн июлиин 25-ай эртэ үглөөгүүр ерэһэн зоной нэгэн Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденов байгаа. Хэмжээ ябуулгын газарнуудые, айлшадай түб, дасанай һая заһабарилагдаһан зошод буудалай газарнуудаар тэрэ ябажа хараа. Алексей Самбуевич уласай ажаһуугшадые Эгэтын дасанай – «Дамчой Равжалинг» хиидэй байгуулагдаһаар 200 жэлэй ойн баяраар амаршалхадаа, баян түүхэтэй Эгэтын дасаниие Буряадаймнай эгээл эртэ урдын дасангуудай нэгэн, ороноймнай омогорхол, оюун сэдьхэлэй гүнзэгы заншалнуудтай нютаг гэжэ нэрлээ.

Буян үйлэдэгшэдэй, һүзэгшэдэй, һанаагаа зобоһон хүнүүдэй хамтын хүсөөр һүүлэй жэлнүүдтэ ехэ ажал хэгдээ: талмайнь болбосон түхэлтэй болоо, зошод буудалай комплекс һэльбэн шэнэлэгдээ, мүргэлшэд болон айлшадта үлүү аятай зохид байдал байгуулагдана гэжэ уласай хүтэлбэрилэгшэ ойлгуулаа. Энэ ажал үргэлжэлүүлэгдэхэ гэжэ тэрэ найдуулаа.

- Эгэтын дасан – манай омогорхол, манай һүлдэ тэмдэг, мүргэлэй газар. Һүүлэй жэлнүүдтэ дасануудаар ябадаг зон олошорно. Энэ хүшэр сагта хүнүүдтэ дэмжэлгэ хэрэгтэй, тэрэ тоодо Бурхан руу харгы бэдэрһэн зондо. Эндэһээ дэмжэлгэ, туһаламжа олохо гэжэ найданаб, - гэжэ этигэжэ байһанаа Буряадай Толгойлогшо мэдүүлээ.

Эгэтын дасанай түүхэдэ һайншье, муушье сагууд үзэгдөө. 1820 ондо байгуулагдаад, 1826 ондо хуулита ёһоор зүбшөөгдэһэн түүхэтэй. XX зуунай эхиндэ гүн ухаанай, эмнэлгын, зурхайн дугануудтай, номуудые барладаг өөрын хэблэлэй дугантай болоһон. «Цам» гэhэн ёһололой шэдитэ хатар эндэ жэл бүри дасанай һандаргагдатар гүйсэдхэгдэдэг байгаа. Мүнөө ойн баярта дахяад гүйсэдхэгдэжэ, айлшадые, һүзэгшэдые ехэтэ һонирхуулаа.

Мүнөө Эгэтын дасан шэрээтэ Амгалан ламын ударидалга доро урданайнгаа алдар соло һэргээжэ байна. Эндэ үглөө бүри Яруунын дайда хамгаалагша гэжэ хүндэтэй дасанай Шойжол һахюуһанда хурал үнгэрдэг, саг үргэлжэ мүргэлэй ехэ найрнууд эмхидхэгдэдэг.

- Эгэтын дасанда аали намдуу, эндэ агаарынь сэбэр, хэдэн үеын һүзэгшэдэй мүргэлөөр дамжан үршөөһэн буянтай газар. Хуушанайнгаа һуурида дасан бодхоогдоо. Энэ хадаа манай түүхэ гээшэ ааб даа. Сэхыень хэлэхэдэ, би эндэһээ холо байжа шадахагүйб: гансал ажал хэрэгээрээ гү, али айлшаар хото ошодогби, тиихэдээ дасандаа, Зандан Жуудаа ходо яаража ерэдэгби. Мүнөөдэр бидэ олон жэлэй дууһашагүй кальпа соо уулзажа, хэзээ нэгэтэ эндэ алба хэһэн ламанарай түлөө хамтадаа зальбарнабди. Энэмнай ерээдүйнгөө түлөө зальбаржа байнабди гэһэн удхатай, энээндэ би этигэнэб. Эгэтын дасан, Зандан Жуу үе үенүүдые холбодог, маанадай суг хамта байгаа сагтамнай дасан саашаа амидаржа, үри хүүгэдыемнай, аша зээнэрыемнай, гуша дүшэнэрыемнай угтан абаха! - гэжэ Амгалан шэрээтэ тэмдэглээ.

Шэрээтэ Амгалан ламын «Яруунын аймагай Хүндэтэ эрхэтэн» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэниинь бултанда һайшаалтай үйлэ хэрэг болоо. Амгалан Дашицыренов 36 жэл соо Эгэтын дасантай холбоотой. Сэрэгэй албанһаа бусаад, шэрээтэ Дагба лама Цыбиковэй дэргэдэ түрүүшын хубараг боложо ороһон юм. Удаань Ивалгын дасанда һуралсал гаража, түрэл дасандаа гэбгы ламаар, соржо ламаар байгаа, 26 жэлэй туршада шэрээтэ ламаар байна.

- Эдэ бүхы 36 жэлнүүд намда нюдэ сабшаха зуура ниидэжэ үнгэрөө. Тон шухалань гэхэдэ, энэ бүхы саг соо Зандан Жуутай хамтаб, - гэжэ Амгалан лама батална.

Эрдэм ухаан ба зохёохы ажал

Июлиин 24-дэ үнгэрһэн «Эгэтын дасан: түүхэ ба мүнөө үе» гэһэн эрдэмэй хуралдаан ойн баярые уласхоорондын хэмжээндэ үргөө. Халха Монголой болон Хитадай Үбэр Монголой түлөөлэгшэд хабаадаа.

- Хуралдаан ехэ түлөөлэлгэтэйгөөр үнгэрөө. Буряад Уласай гүрэнэй архивай баримтануудта үндэһэлжэ, буряад арадай хүсэл эрмэлзэлдэ, шажан мүргэлдэ Зандан Жуугай һүр һүлдын, удхын талаар, Эгэтын дасанай түүхээр болон бусад шухала, һонирхолтой сэдэбүүд хэлсэгдэһэн байна, - гэжэ хүтэлэгшэ, Оросой Эрдэмэй академиин академик, РАН-ай Сибириин таһагай Буряадай байгаали ашаглалгын хүреэлэнгэй захирал, географиин эрдэмэй доктор Ёндон Гармаев хөөрөө.

Ойн баярай уласхоорондын хэмжээндэ онсолон тэмдэглэһэн үшөө нэгэ хэмжээ ябуулга гэхэдэ, дасанай 200 жэлэй ойдо, Зандан Жуу шүтөөндэ зорюулагдаһан уран найруулагшадай магтаалнуудай уласхоорондын мүрысөөн болоно. Мүрысөөндэ 23 хүдэлмэринүүд ороһон байна. Хабаа-
дагшадай тоодо Түнхэнэй, Баргажанай, Агын, Ивалгын, Яруунын, Улаан-Үдэ хотын ирагуу найрагшад, мүн Монголой Хэнтэй аймагай Дадал сомоной, Үбэр Монголой Шэнэхээнэй түлөөлэгшэд хабаадаа.

- Зүблэлтэ засагай үеынхидэл Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдта тусхай бэлэдхэл гараһан буряад хэлэтэй ирагуу найрагшад мүнөө үгышье һаа, ганса үндэр наһатай һүзэгтэн бэшэ, харин залуу-
шуулшье хабаадаа. Тиигэжэ дасанай оюун сэдьхэлэй ажабайдалда горитойхон хубитаяа оруулаа, - гэжэ «Буряад ФМ» радиогой захирал, мүрысөөнэй эхи табигша Жанна Дымчикова тэмдэглээ.

Ойн баярай үедэ Буряадай Үндэһэтэнэй музейн нүүдэл үзэсхэлэн табигдаа. Май һарада М.Н. Хангаловай нэрэмжэтэ Буряадай түүхын музей дасанай 200 жэлэй ойдо зорюулагдаһан «Эгэтын дасанай уран һайханай баялиг» гэһэн үзэсхэлэн нээһэн юм. Олон харагшадые хангахын тула энэ үзэсхэлэн сэхэ баяр ёһололой газарта дэлгэгдээ. Шажан мүргэлэй мүрдэлгэ, хардалгын урда тээ ажаһууһан, ажаллаһан Ешэ-Дамбиин Нимын, Цыремпилоной Нимын, Түшэнэй Дабаагай, Аригуунай Базарай болон бэшэшье урашуулай бүтээлнүүд дасанай хүгжэлтые, Яруунын урашуулай онсо бэлигые бодотоор харуулаа.

Ойн баярай үнгэрхын урда тээ сүлэлгэдэ, хамалганда хашагдабашье, арад зондоо, тэрэ тоодо Халха Монголдо, Үбэр Монголдо алба хэжэ ябаһан Эгэтын дасанай ламанар тухай мэдээсэл суглуулха талаар үргэн дэлисэтэй ажал ябуулагдажа байгаа. Эдэ нэрэнүүд Эгэтын дасанай ламанарай дурасхаалай аллейдэ онлайн аргаар оруулагдаха. Тиин июлиин 24-дэ зальбарал үнгэржэ, Эгэтын дасанай ламанар болон хубарагуудаар алба хэһэн элинсэг хулинсагуудай, түрэлнүүдэй нэрэнүүд уншагдаа.

Олониитын үршөөл хайра

Тамирай мүрысөөнүүдгүйгөөр ямар буряад һайндэр үнгэрхэб? Заншалта ёһоороо мори урилдаан, һур харбалга, бүхэ барилдаан үнгэрөө. Мүрысөөнүүдэй шангай жаса хоёр сая түхэригһөө дээшэ болоо.

Буряад арадай үргэн дэлисэтэй байдал ганса мүнгэн шангуудаар хизаарлагдадаггүй: Яруунын фермернүүд, гэр бүлэнүүд азар-
гануудые, эрье хонидые бэлэглээ.

- Улаан-Үдэ хотын барилдаанай «Зугаалай» клубай Данзан Бембеев Дамдин Манджиев хоёрой үгыдэ Алдар Мыльников шалгараа. Алдар дааганда, 50 мянган түхэриг болон бусад шангуудта хүртөө. Мүн тиихэдэ Элбэг Доржиев Владимир Тумуров хоёр 55 болон 60 килограмм шэгнүүртэ түрүүлээ. Тэдэ хонин болон мүнгэн шангуудта хүртөө, - гэжэ барилдаанай клубые даагша Владимир Жалсараев хөөрэнэ.

Мори урилдаан нааданай эгээл үзэмжэтэй хэмжээ ябуулгануудай нэгэн болоо. Шангай жаса аргагүй ехэ байгаа: 9 зай бүхэндэ илагшад 100 мянган түхэригэй мүнгэн шанда, мүн дурасхаалай мориной нэмэргэдэ хүртөө. Бүхыдөө шангуудай жаса нэгэ сая түхэриг байгаа.

Баяр баясхалангай үгэнүүд

Яруунын аймагай засаг дарга Цокто Жамсуев нютагаархидай хабаадалга, дэмжэлтэгүйгөөр энэ ехэ хэмжээ ябуулга бүтэхэгүй байгаа гэжэ тэмдэглээ. Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденовтэ дасанай ойн баярые бэлдэхэ, үнгэргэхэ
талаар аймагай үүсхэлые дэмжэһэнэйнь түлөө онсо баярые хүргөө. Мүн лэ Засагай газарай, олзын хэрэг эрхилэгшэдэй, нютагай ажаһуугшадай, олониитын хүсэ шадалые нэгэдүүлһэн эмхидхэлэй хороондо тодорхойгоор хүтэлбэрилжэ, үүргэеэ дүүргэһэндэнь баярые хүргөө.

- Хүдөө нютагуудай хүтэлбэрилэгшэдтэ, олзын хэрэг эрхилэгшэдтэ, эмхи зургаануудта, фермернүүдтэ, ойн баярай бэлэдхэлдэ хабаадаһан хүн бүхэндэ онсо баярые хүргэнэб. Буян үйлэдэлгын марафон дэмжэһэн бүхы нютагайхидтаа баярые хүргэнэб. Дасанай ойн баярта Буряадай Толгойлогшын болон Засагай газарай Захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ Алдар Гулгенов; тэрэнэй орлогшо Михаил Харитонов; Соёлой сайд Соёлма Дагаева; Арадай Хуралай можо хоорондын харилсаанай хорооной түрүүлэгшэ Виталий Лыгденов; Арадай Хуралай гэшүүд Анатолий Дымчиков, Татьяна Баженова, Баир Цыренов, ба Олег Бадлуев; Гүрэнэй Дүүмын һунгамал Вячеслав Дамдинцурунов; аймагуудай засаг дарганар ехэ туһа хүргөө, - гэжэ Цокто Жамсуев баяраа мэдүүлээ.

Светлана НАМСАРАЕВА, Сэнгэ РИНЧИНОВ.