Есүнхэй хаанай ордон

Урдань Ара-Халха гээд нэрлэг­дэдэг байһан мүнөөнэй Үбэр Байгалай хизаарай Приар­гунскын аймагта, Үлирэнгэ голой зүүн эрьеын Хэрхэрын хүндыдэ, XIII зуун жэлдэ ажаһууһан Монголой Есүнхэй хаанай хэрэмэй һууриин үлэгдэлнүүд бүхы дэлхэйн археоло­гуудай анхарал татадаг. Энэ хэрэм ха­даа агууехэ Монголой империин «Ал­тан Ордон» гүрэнэй һалбарха үеын үзэсхэлэнгүүдэй нэгэниинь байһан түүхэтэй. Тэрэ ордоной хаан шэрээ­дэ Чингис хаанай аша хүбүүн агууехэ Есүнхэй хаан заларжа һууһан.

Тус хэрэмэй барилгада монгол­нуудай эзэмдэһэн гүрэнүүдэй эрхим архитекторнүүд, барилгашад, уран дархашуул, зураашад г.м. хабаадаһан гэжэ эрдэмтэд онсо тэмдэглэнэ. Тии­гэжэ XIII-XIV зуун жэлдэ Ара-Халхын зүүн-урда буланда дэлхэйн арадуудай үндэр хүгжэлтын туйлалтануудые баримталжа бодхоогдоһон, үзэсхэлэнгүүдээрнь шэмэглэгдэһэн үльгэрэй мэтэ ордон толоржо байһан түүхэтэй.

Саашадаа Монголой империин унахатай хамта хэрэмэй байдал мүн лэ доройтожо һалаһан юм. Ажаһуугшадынь холо ойрын нюта­гуудаар таража зөөгөөд, хооһoрһон ордон байшангуудынь ехэ түймэрэй галда шатажа хосорһон.

Чингис хаанай аша хүбүүн

Есүнхэй хаан Чингис хаанай Ха­сар дүүгэйнь хүбүүн байһан нам­тартай. Агууехэ эзэмдэгшэ хаан аша хүбүүндээ ехэ этигэл найдалтайгаар хандажа, тон харюусалгата ба нюуса хэрэгүүдые даалгадаг байһан ха. Чингис хаан 1206 ондо Есүнхэйе өөрын тусхай харуулай даргаар томилһон гэдэг. Тиигээд Дунда Азиин гүрэнүүдые эзэмдэлгын дайн байлдаануудта эрэлхэг габьяа харуулһанайнь ашада Есүнхэй хаан­да Ара-Халхын дэбисхэрэй нютагууд үршөөгдэһэн байгаа.

Чингис хаанай наһанһаа нүгшэхэдэ, Есүнхэйн түлөөлэлгэтэ эрхэ засагынь улам шангаран батажаһан. Түрүүшээр тэрэ Үгэдэй хаанай харуулай сэрэгые толгойлһон ехэ дар­гаар томилогдоод, саашадаа Мүнхэ ба Хубилай хаануудай сэрэгүүдые зонхилогшын зэргэдэ баталагдажа, албаяа үргэлжэлүүлээ. Есүнхэй хаа­най 75 наһатай ябахада, Хубилай ба Ариг Буга хаанууд засагаа буляал­даад, хоорондоо зүрилдөөтэ тэмсэл эхилһэн түүхэтэй. Есүнхэй хаан Ху­билайн талые баримталжа дэмжээд, байлдаануудта хабаадаһан.

«Чингисэй шулуу» бүтээһэн

Есүнхэй хаан алдарта абгын­гаа – Чингис хаанай үшөө амиды мэндэ ябахада, нэрыень мүнхэлжэ һиилэһэн бэшэгтэй үлэ шулуу бүтээгээд, ордонойнгоо хажууда табиһан байгаа. Тэрэнь саашадаа «Чингисэй шулуун» гэжэ алдаршаад, бүхы дэлхэйгээр суурхаһан. 1802 ондо һандарһан ордоной һууриие шэнжэлһэн түүхэшэд тэрэ үлэ шулуу олоод, Нэршүүгэй-Заводой хадын училищиин түүхын таһагта абаашажа табиһан байна. Удаань 1829 ондо «Чингисэй шулуун» алтанай ашаантай хамта Санкт- Петербург хото эльгээгдэжэ, удаан сагай туршада хотын Эрдэмэй Ака­демиин Азиин музейн экспонат бо­лоод байгаа. 1936 онһоo мүнөө боло­тор Хэрхэрын хүндын түүхэтэ шулуун Гүрэнэй Эрмитажай Монголой урла­лай таһагта сэгнэшэгүй экспонадуудайнь тоодо хадагалагдадаг.

Буряадай түрүүшын эрдэмтэн Доржи Банзаровай тайлбарилан оршуулһаар, «Чингисэй шулуун» дээрэ иимэ үгэнүүд һиилэгдэһэн: «Чин­гис хаанай сартагуул арадые дай­гаар дараад бусахадань, бүхы Мон­голой хэдэн үеын улад зон Буга-Чу­чигайда суглараа. Тэндэ Есүнхэйдэ гурбан зуун гушан табан хонгоодор сэрэгшэдтэй харьяата газарнууд үршөөгдэбэ».

Сэсэрлигүүдтэй, хэмэл нууртай

Монголой хаануудай хэрэмүүд ехэ мүрэнүүдэй дэргэдэхи эрьеын үргэн тала нугануудаар уула хадануудһаа холын зайда баригдадаг гуримтай байһан. Тэрэ ёһоор бодхоогдоһон Хэрхэрын хэрэмэй һуури зүүн ба­руун тээшээ 2,5 км, урагша хойшоо 1,5 км зайн хэмжүүртэ үргэлжэлнэ. Хэрэмэй гол талмайда хаанай то­бойн мандайһан ордониие хирпиисэ ханатай баян түшэмэлнүүдэй гушаад байшан ба үгытэй зоной, һуулгамаршадай зуугаад шабар гэр хүреэлэн зогсодог байгаа гэжэ шэн­жэлэгшэд элирүүлһэн. Баяшуулай байшангуудынь тойроод гүнзэгы һубаг нүхэнүүдээр ба хирпиисын үндэр хашаа ханануудаар халхалаг­дадаг байһан гэжэ хэлэгдэнэ. Һүниин сагта хэрэмэй хоёр талынь томо хаал­га - үүдэнүүд суургалагдадаг байһан ха.

Мүнөөшье, 800-гаад жэлэй үнгэрһэн хойно, хаанай хэрэмэй дэргэ­дэ һалбарһан һайхан сэсэрлигүүдэй, хэмэл нуурай һууринууд элирүүлэгдэдэг.

Хаанай ордон нэгэ дабхар модон ханануудтай, 15х30 метр хэмжээнэй үргэнтэй, оройдоо алталмал шара дүрбэн ташаланта хушалтатай байһан ха. Дулаасуулгынь системэ ехэ орёо: хоёр пеэшэнһээ татагдаһан шала доогуурхи тусхай һубаг ханаа­буудаар халуун агаар ябажа, ордо­ной таһагуудые дулаасуулдаг байгаа. Ордоной үүдэнүүдынь булта урда та­ладань.

Хаанай ордон дотор

Тэрэ үеын түүхэ бэшэгшэ Рашид- ад-Динэй тэмдэглэһээр, монгол хаанай ордон үндэр ханануудтай, орой­ень тулаһан томо баханануудтай байһан. Тэдэнь хаанай үндэр һанал бодолнуудые, хүсэл эрмэлзэлнүүдые һүлдэлдэг. Утаараа ордоной ханануудынь харбаһан годлиин ниидэлгэ­тэй адли хэмжүүртэй. Тэгэн дундань мүн лэ үндэр томо аад, үзэсхэлэнтэ зурагуудаар, үнэтэ шулуунуудаар шэмэглэгдэһэн, һүр жабхаланта хаа­най шэрээ табигданхай һэн ха.

Эдеэ хоолоо баридаг амһартань тэрэ үеын суута уран дархашуулай алта мүнгөөр, заанай, арсаланай, эреэн гүрөөһэнэй, мориной, могойн, луугай г.м. амитадай дүрсэтэйгөөр урлан бүтээгдэһэн. Тэдэнь булта һүнэй ба жэмэсэй архинуудаар, ба­райгарай пивээр, зүгын балтай ам­тата ундаар, сэгээ тарагаар дүүрэн халижа байдаг заншалтай.

Ордон доторхи эд барааниинь мүн лэ алта мүнгөөр, заанай яһаар, торго хоргойгоор, үнэтэ шулуунуу- даар шэмэглэгдэһэн. Эндэ хитад, ород, монгол арадуудай үндэһэн урлалай заншалнууд холисолдо­жо, холын Персиһээ, Венгриһээ, Энэдхэгһээ г.м. асарагдаһан үзэс- хэлэнтэ хэрэгсэлнүүд бии. Тэдэнэй дунда Чингис хаанай сэрэгэй һүлдэ тэмдэг - Сагаан Сүльдэ туг, хажуу­дань дүрбэн зүг һүлдэлһэн үнгэтэ тугууд (улаан - урда зүг, ногоон - ба- руун зүг, шара - зүүн зүг, хүхэ - хойто зүг) болон харсага шубуунай дүрсэ өөр өөрын онсо һууринуудые эзэл­жэ, нангинаар шүтэгдэдэг байгаа.

Есүнхэй хаанай ордон Монго­лой Харахорин нютагта ажаһууһан Үгэдэй хаанай ордонһоо улам баян байһан гэжэ элирүүлэгдэһэн.

Урдын зоной хүүрнүүд

Археологуудай малталгануудай хажуугаар Хэрхэрын хүндын талмайнуудаар урдын зоной элдэб ян­зын хэрэгсэлнүүдэй бутархайнууд үргэлжэ олдодог. Краснокаменск хотын һурагшад урдын зоной мяхаяа шанадаг байһан тогооной хэлтэрхэй олоһон байдаг.

Мүн лэ хаанай хэрэмһээ холо бэшын зайда 40 гаран табиса­тай урданай хүүр олдоһон. Тэн­дэ баян түшэмэлнүүдые, бүлынь гэшүүдые хүдөөлүүлдэг байһан гэжэ шэнжэлэлгэнүүд харуулаа. Нэгэ тиимэ хүүрһээ шулуун хайр­саг соо табигдаһан залуу басага­най бэеын үлэгдэлнүүд малтажа гаргагдаһан, хажуудань мориной эмээл, түшэлгэтэй һуури, эхэнэрэй зүүдхэлнүүд олдоһон. 2013 ондо ар­хеологууд мүн лэ 16-20-ёод наһанай бүхэтэр нюргатай басаганай хүүр малтаһан. Тэрэнэй толгойн хохимой яһан соо зоолдоһон годли байһан гэдэг.

Үшөө тэндэ нэгэ ехэ һонирхолтой, онсо ондоо хүүр олдоһон: томо шулуун хуурсаг соо модон хуурсаг табигдаад, досоонь эхэнэрэй тол­гойн хохимой яһанай хажууда ал­тан зүүдхэлнүүд хэбтээ. Удаадахи хүүрэй нүхэн соо, хуурсагай хажууда малтагдаһан нюуса нүхэн до­тор - ногоон шаажан аяга, алтан хүреэтэй, тусхай лаагаар хушагдаһан модон аягын бутархайнууд олдоһон юм. Мүнөө тэдэ аяганууд гүрэнэй Эрмитажда үгтөөд, тэндэхи мэргэ­жэлтэд модон аягые бүтэн болгожо заһабарилхын хажуугаар лаагайнь бүридэлөөр ямар гүрэндэ, хэды ондо хэгдэһэн тухайнь тодорхойлолгын шэнжэлэлгэнүүдые ябуулһан. Ур­дын хитадай үйлэдбэриин эд гэһэн уридшалһан һанамжа гэршэлэгдээ юм.

Мүн лэ тэндэ олдоһон нарай үхибүүнэй хүүр эрдэмтэдтэ олон һанамжануудые түрүүлээ. Тэрэнэй хажууда ехэ сэнтэй бэшэ нэгэ хэды хэрэгсэлнүүдһээ ондоо юу­мэн байгаагүй ха. Үхибүүн тэн­дэ дүтүүр хүдөөлүүлэгдэһэн баян хүнэй үхибүүн байгаа ёһотой гэһэн һанамжа бии.

Үшөө Чингис хаанай угай нэгэ ноён түшэмэлэй хүүр гэжэ тодорхойл­хоор табиса малтажа гаргагдаһан. Тэрэнэй бэеые хушаһан хуһанай үйһэниинь бүрин бүтэн зандаа бай­жа, археологуудые гайхуулһан бай­на.