Сэдьхэлэй аялгын долгиндо

Агын Буряадай тойрогой багшын ажалай ветеран, оюун бэлигтэй дуушан, арадай уран гартан Цыцык Рабданова буряад арадай эрдэм һуралсалай, соёлой, уран урлалай хүгжэлтэдэ ехэхэн хубитаяа оруулдаг аша габьяатай.

Уран Тэнгэриин мүшэдһөө заяатай

Цыцык Батомункуевна 1960 ондо Могойтын аймагай Зугаалай нютагта Дэлдэгэр Галзууд омогой Сэбээнэй Батомүнхын дууша, хатарша, абьяас бэлигтэй ехэ бүлэдэ түрэһэн. Эсэгэнь ёһото алтан гартай дархан, зурааша байхаһаа гадуур һур харбалгаар «СССР-эй спортын мастер» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн Зугаалай нютагай түрүүшын мэргэн баатарнуудай нэгэн байһан намтартай. Батомүнхын Дулмажаб эжынь Дагаанхан Галзууд омогой, мүн лэ «альганай зэргын торгоор арбан захатые бүтээхэ» аргатай гэдэг тусгаар уран гартай, оньһо шадабаритай гээд суурхадаг һэн ха. Үшөө аба эжы хоёрынь хоюулан ирагуу һайхан хоолойтой дуушад, бэлигтэй хатаршад байһан. Зугаалай нютагай уран һайханай харалга наадануудай эдэбхитэй гэшүүдэй дунда Хабаровск хотодо үнгэргэгдэһэн арадай дуу хатарай Алас Дурнын зоонын мүрысөөнүүдтэ хабаадаад, түрүүшын һуури эзэлжэ бусаһан юм.

Батомүнхэ ахатан нютаг зонойнгоо, үхибүүдэйнгээ зүрхэ сэдьхэлдэ «ялас» гэмэ һайхан дурсалгануудые үлөөһэн. Уран Тэнгэриин мүшэдһөө одото заяатай гэртэхинэй үхибүүдынь нялха нарайһаа эжынгээ һүмбээтэй, үлгын дуунтай хамта уран урлалай, аялга хүгжэмэй үзэсхэлэнтэ мэдэрэлнүүдые зүрхэ сэдьхэлдээ нэбтэрүүлһэн гэжэ эли. Тэдэнэр булта уг гарбалайнгаа дамжуулһан оюун бэлигые дам саашань хүгжөөн бадараажа, урлаха, зураха, оёхо, дуулаха талаар амжалтануудаараа суурхадаг.

Бүлын 12 үхибүүдэй эгээл эгэшэнь болохо Цыцык Батомункуевна Зугаалайн дунда һургуулиин наймадахи класс дүүргэһэнэй удаа Сретенскын багшанарай училищиин уран һайханай-графическа таһагта һуража, 1979 ондо амжалтатайгаар түгэсхэһэн байна. Түрэл Зугаалайнгаа дунда һургуулида черчениин ба зурагай багшаар хүдэлжэ эхилээд, удаань 1982 онһоо Ушарбайн һургуулида эхин шатын багшаар ороһон намтартай.

Багшын зохёохы зам

Саашадаа Цыцык 1984 ондо Дэлдэгэр Галзууд омогой Рабданай Базарай Радна хүбүүнтэй хуби заяагаа ниилүүлжэ, үнэр баян айл бүлэ боложо, табан үхибүүдые ургуулан хүмүүжүүлжэ, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэһэн юм.

Тэрэ сагhaа мүнөө хүрэтэр Цыцык Батомункуевна зурагай ба технологиин багшаар хүдэлнэ. Һургагшын ажал зохёохы замтайнь таһаршагүй нягта холбоотой юм. 2000 онһоо тэрэ эстетическэ талаар хүмүүжүүлгын багшанарай нэгэдэл хүтэлбэрилдэг, һурагшадынь элдэб хэмжээнэй олимпиадануудта, эрдэмэй ба бодото ажалай конференцинүүдтэ илажа баярлуулдаг.

Баян дэлгэр сэдьхэлтэй, абьяас түгэлдэр оюун бэлигтэй багша соёлой байшанай тайзан шэмэглэхэ, элдэб зүжэглэмэл наадануудай костюмуудые урлан оёхо, эдир уран зураашадай үзэсхэлэнгүүдые эмхидхэхэ г.м. олон тоото уран һайханай ажаябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаададаг.

Цыцык Батомункуевнагай бүтээһэн гоё һайхан урлалай хэрэгсэнүүдынь аймагай, тойрогой, хизаа-рай мүрысөөнүүдтэ үргэлжэ түрүүшын һууринуудые эзэлжэ омогорхуулдаг.

2016 ондо Улаан-Үдэ хотодо үнгэргэгдэһэн уласхоорондын “Алтаргана” нааданай үзэсхэлэндэ Цыцык Батомункуевнагай “фелтинг” гэһэн урлалай аргаар хониной нооhoор бүтээһэн «Табан хушуун мал» гэһэн хүдэлмэринь олоной һонирхол татаһан байна. Мүн лэ хүндэтэ багша «Магтаал» гэһэн үхибүүдэй арадай дуу хатарай ансамбль байгуулан хүтэлбэрилжэ, бүхы зүрхэ сэдьхэлээ зорюулжа хүдэлдэг ехэ аша габьяатай. Оролдолгонуудайнь ашаар «Магтаал» нэгэтэ баша Үбэр Байгалай хизаарай «Живая старина» гэһэн заншалта фестивалиин Гран-при шанда хүртэһэн.

«Дууша гургалдай шубуун»

2007 онhоо Цыцык Батомункуевна Ушарбай нютагайнгаа “Оросой арадай ансамбль” гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй арадай аман зохёолой “Ажалчин” гэһэн бүлгэмэй эдэбхитэй гэшүүн болодог. Агын Буряадай тойрогой алдарта “Ажалчин” 2010 ондо Монголой түб хото Улаан-Баатарта үнгэргэгдэһэн “Алтаргана” нааданай алтан медаляар шагнагдаһан. Хоёр жэлэй үнгэрһэн хойно Ага нютагта эмхидхэгдэһэн “Алтарганын” үедэ тус бүлгэм һэеы гэрнүүдэй харалганда Могойтын аймаг түлөөлөөд, фестивалиин Гран-при шан шүүжэ, нютаг зоноо баярлуулһан ба омогорхуулһан. Баян түүхэтэй, гайхамшагта сэсэн ёһо заншалнуудтай талын нүүдэлшэ арадайнгаа һүр һүлдые бадараажа ябаһан бүлгэмэй жабхаланта хэрэгтэ Цыцык Батомункуевна ехэхэн хубитаяа оруулалсадаг магтаалтай.

Хүдөөгэй юрын багша, олон хүүгэдэй эжы, хүгшэн эжы Цыцык Батомункуевна нютагай тайзанай ёһото одон! Талын гургалдайдал ирагуу,молор мүнгэн хоолойһоонь мралзан зэдэлһэн уянгата аялга дуунууд шагнагшадай зүрхэ сэдьхэл уяран доһолгожо, арюун һайхан мэдэрэлнүүдые һэргээдэг шэдитэй. Энээн тухай аймагай, тойрогой дуушадай хоорондохи олон тоото мүрысөөнүүдэй лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртэһэн шагналнуудынь гэршэлдэг.

“Хүн холын мүшэдтэл юртэмсые гэрэлтүүлхэеэ мүндэлдэг…” гэһэн үгэнүүд Цыцыгма Батомункуевнагай зохёохы замда зорюулагдаһан һайндэрэй үдэшэ тайзан дээрэ зэдэлээ һэн. Уран зурагай ба уран урлалай хэшээлнүүдынь, оёһон, нэхэһэн гоё һайхан хубсаһануудынь, зохёон бүтээһэн хүүхэлдэйнүүдынь болон сувенирнүүдынь, гүйсэдхэһэн дуунуудынь - бүгэдэ арюун һайханай элшэ туяагаар улад зоной байдал шэмэглэдэг, баяр жаргал бэлэглэдэг!

Цыцык Батомункуевнагай хуби заяаниинь, зохёохы замынь хүнгэн бэшэ гэжэ эли: сэсэг набшатай хибэс соо адаалхай хадхууртай үрмэдэһэншье хородог ха юм. Бүдэржэ унаад, гашуудалтайгаар гэмшэхэшье, илажа гараад, бүргэдтэл элин ниидэхэшье сагууд һэлгэһэн юм ааб даа. Гэр бүлын, үмсынажахын, багшын тоогүй олон харюусалгата уялгануудай хажуугаар олониитын хэрэгтэ хам оролсожо хүдэлдэг габьяатай түрүү хүнүүдэй нэгэн – Цыцык Батомункуевна.

Һайн хүндэ нүхэд олон

Цыцык Батомункуевнагай зохёохы замда зорюулһан һайндэрэйүдэшэ нютагаархидынь, түрэлхидынь, һургуулиин багшанар ба шабинарынь, “Ажалчин”, “Магтаал” гэһэн арадай аман зохёолой бүлгэмэйхид, анда нүхэдынь сугларан хабаадажа, баяр ёһололой оршондо амаршалгын ба үреэлэй үгэнүүдые зорюулаа, хатар дуугаа дэлгээгээ. «Хүниие нүхэдөөрнь танидаг, алтые шоройгоорнь танидаг» гэһэн үгын ёһоор соёлой байшан соо сугларһан айлшад Цыцык Батомункуевнагай хүн бэеын, зол хубиин шанарые элеэр тодорхойлно. Табяад жэлэй ажал хэрэгүүдэйнь дүнгүүд хүндэлэл ба омогорхол түрүүлнэ. Улад зондоо аша туһатай, үрэ дүнтэй, һонирхолтойшье, аша габьяатайшье юрын буряад эхэнэрэй, багшын хуби заяан… Наһан соогоо туйлай ехээр оролдожо, үндэһэ һуури табиһан хэрэгүүдэйнь үргэлжэлөөр ба найдалаар үхибүүдэй «Магтаал» гэһэн арадай дуу хатарай бүлгэм наада харуулһан байна. Үшөө Цыцык Батомункуевнагай урлажа оёһон хубсаһа үмдэһэн ашанарынь ёһото дефиле ябуулан хэжэ, һэбшээтэй талын сэсэгүүдтэл һайндэрые шэмэглээ юм.

- Һургуулида суг хамта һураһан нүхэд түрэлһөө өөрэгүй дүтэ болодог, - гэжэ нүхэр басаганиинь хэлэнэ. - Бидэниие, табяад жэлэй саада тээ Зугаалайн дунда һургуули дүүргэгшэдые, мүнөө нүхэр басаган Цыцыгнай баяр ёһололто ушараар эндэ суглуулһандань баяртайбди. Үнинэй харалсаагүй нүхэд уулзан хүхилдэжэ, гүн сэдьхэлэйнгээ оёорhoo Цыцыгээ амаршалан, суг хамта дуугаа зорюулжа дуулахадаа, сэдьхэлнай доһолоо, балшар наһан һанагдаа. Манай ангиин мүн лэ оюун бэлигтэй басаган Цындыма Раднажапова бултанай зүгһөө уран шүлэг Цыцыгтээ зорюулжа бэшээд баярлуулһан байна.

Дууша басаганда

Уран шүлэгэй найруулгаар,

Урин сэдьхэлэй аялгаар

Дуугаа аялгалан бэлэглыш,

Дуунай эзэн - дууша басаган.

Түрэл тоонто эхэ нютаг,

Түрэһэн, тэнжээһэн эжы тухай,

Дуугаа дуулыш, хүн тухай,

Дуунай эзэн - буряад басаган.

Айдар наһан, инаг дуран,

Аза жаргал, байдал тухай,

Дуугаа дуулыш баяр тухай,

Дуунай эзэн - дууша басаган.

Жэнхэни буряад эхэ хэлээр

Жабхаланта арадай дээжэ дуу

Буряад зондоо татажа зорюулыш,

Булган малгайта буряад басаган.

Дуулим һайхан, арюун, дорюун,

Далита жэгүүр аятай дуу

Дахин-дахин дабтан дуулыш,

Дуунай эзэн - дууша басаган.

Бальжил–Лхама ГОРБУНОВА