Оёоргүй далай мэтэ

Буряад-монголшуудай оёоргүй гүнзэгы далай мэтэ аман зохёол сэгнэшэгүй эрдэнитэ баялиг гэжэ тоологдожо, үеһөө үедэ дамжуулагдадаг заншалтай. Элинсэг хулинсагуудаймнай заяа һүлдэ, нүүдэлшэ арадаймнай зүрхэнэй сохидол имагтал үльгэр домогууд соо мүнхэрһэн.   

Олон мянгаад жэлэй түүхэтэй буряад аман зохёол хадаа үльгэрнүүдһээ, угай бэшэгүүдһээ, онтохонуудһаа, туужа домогуудһаа, магтаал үреэлнүүдһээ, бөөгэй дуудалгануудһаа, арадай дуунуудһаа, оньһон үгэнүүдһээ, таабаринуудһаа бүридэдэг. Тиихэдээ арадай аман зохёол шүлэглэмэл, прозаическа ба зүжэглэмэл гэһэн гурбан янзаар хубаардаг. Шүлэглэмэл аман зохёол: оньhон үгэ, таабари, дуун, үреэл, хараал, жороо үгэ, үльгэр. Прозаическа аман зохёол: ябаган зугаа, домогууд, онтохонууд. Зүжэглэмэл аман зохёол дотороо шүлэглэмэл найруулгануудые дуу хүгжэмтэй ба хатар наадантай хамтаруулдаг. 

Одото заяанай  үльгэрнүүд

 Арадай аман зохёол сооһоо эгээл урдын ба гүнзэгы удхатай найруулганууд болбол үльгэрнүүд юм. Гэсэр, Аламжа Мэргэн, Айдуурай Мэргэн, Ерэнсэй, Бүхэ Хара г.м. олон баатарнуудай солые дуудаһан үльгэрнүүд хадаа аман үгын ёһотой эрдэни зэндэмэни бшуу. Мянгаад жэлэй туршада үеһөө үедэ дамжуулагдаһан үльгэрнүүд 5 мянганһаа 20 гаран мянгаад шүлэглэмэл мүрһөө бүридэдэг юм. Тэдэниие түүрээдэг үльгэршэд морин хуурай хүгжэм доро сээжээр домоглон хөөрэдэг тусхай убадистай, дээдэ тэнгэриин адистай хүнүүд байһан.

Үльгэр түүрээгдэһэн газарта дээдэ замбиһаа баатарнууд буужа, шагнагшадые аршалалта дороо абадаг, бэрхэшээлнүүдые дабахадань туһалдаг гэһэн үгэтэй. Буряад-монголшууд хүйтэнэй сагта, «Долоон үбгэд» гэһэн аймаг мүшэдэй дэлхэйдэ эгээл дүтын зайда хүрэжэ ерээд, «Алтан Гадаһан» одоной эгээл хүсэтэйгөөр элшэтэн толорхо үедэ үльгэр түүрээдэг байһан гэхэ. Ушарынь гэбэл, үльгэрэй баатарнууд «Долоон үбгэд» аймаг мүшэдһөө дэлхэйдэ буужа ерэхэ аргатай гэжэ хэлэгдэдэг байһан. Эндэ эгээл гайхалтайнь гэбэл, мүнөөнэй эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүдэй ёһоор, ородоор «Большая медведица» гээд нэрлэгдэдэг «Долоон үбгэд» ондоо оршолон руу ородог үүдэн (портал) болоно. Хэдэн мянгаад жэлэй саада тээ ажаһууһан манай элинсэг хулинсагууд ямар аргаар энээн тухай мэдээб?

Домогуудаа түүрээе!

 Буряад уран зохёолой урдахи үе шата гэжэ хэлэгдэдэг урдын домогуудай оршон зай хизааргүй үргэн юм. Тэрээндэ хабаатай гол нюурнуудые ба үйлэнүүдыень суглуулжа тоолобол, зузаан томо ном болохо байһаниинь арсашагүй. Мэргэжэлтэдэй тэмдэглэһээр, түүхын ута замда Аза Заяа (Азия) ороной монгол туургата үндэһэтэнэй аймаг отогууд буряад арад боложо хамтархадаа, өөр өөрынгөө домог түүхэтэй ерэһэн.

Буряад домогууд элдэб олон арадуудай: монголшуудай, түүрэгүүдэй, эртын Иранай, хожомынь Энэдхэг Түбэдэй ажаһуугшадай үндэһэн соёлой баримтануудтай гэжэ мэргэжэлтэд онсо тэмдэглэдэг. Буурай холын саг руу үндэһөөрөө орошоһон буряад арадай домогууд олон зуугаад ба мянгаад жэлэй саадахи мэдээсэлнүүдые хадагалан байдаг гайхамшагта эрдэни зэндэмэни мүн.

Хоридой Мэргэн, Хун шубуун Эхэ, Чингис хаан, Эхирэд ба Булагад, Хонгоодор, Буха Ноён, Бабжа Барас Баатар, Бальжан Хатан, Айсухан ба Хусайхан удаганууд, абарга хүсэтэй бүхэшүүл, хүхюутэй хошонгууша Будамшуу, Аригуун Бүүбэй г.м. тоогүй олон түүхэтэ нюурнуудай үйлэ хэрэгүүдынь домогууд соо мүнхэлэгдэһэн гэжэ мэдээжэ.

Үреэл тогтохо болтогой!

 «Үреэлэй үзүүртэ – тоһон, хараалай үзүүртэ – шуһан» гэжэ хэлэгдэдэг. Манай элинсэгүүд бэе бэедээ зол жаргал, элүүр энхые, амжалта туйлалтануудые хүсэжэ, урмашуулан баярлуулхын тулада һайхан үреэлээ зорюулан түүрээдэг заншалтай байһан.

Жэшээнь, агнуурида гарахынгаа урда тээ амжалтатай ба олзотой ябахын тулада, мүн залуу ангуушадые hургахын тулада элдэб янзын

ёhололой нааданууд үнгэргэжэ, агнууриин тусхай үреэлнүүдые түүрээдэг һэн ха. Мүн лэ залуушуулда зол жаргал хүсэһэн хурим түрын үреэлнүүдэй хажуугаар адуу малаа үдхэхэ, үбһэ ногоогоор баян дэлгэр газарта бууса гэрээ толлохо, дайсадаа дараха г.м. олон тоото ушарнуудаар үреэлнүүд хэлэгдэжэ дэлгэрһэн.

 Уянгата һайхан дуунууд

Урдын нүүдэлшэдэй дуунууд удха шанараараа ажабайдалайнгаа үйлэ шэнжэнүүдтэ, ажал хэрэгүүдтээ сэгнэлтэ үгэжэ, хүнгэн, бүтэсэтэй болгохын тулада сог залитай ба эршэмтэй мэдэрэлэй долгинуудаар зэдэлдэг байһан. Байгаалиин һайханиие, хүнэй гүн сэдьхэлэй уйдхар гашуудалые, баяр жаргалые, этигэл найдалые аялгатуулан харуулһан элинсэгэй дуунууд зүрхэ сэдьхэл шэмшэрүүлдэг.

Ёохорой дуунууд ёһото эди шэдитэй, хүндэ үбшэнгүүдые эдэгээжэ, улад зониие эблэрүүлэн нэгэдүүлхэ, һүр һүлдыень бадарааха аргатай гэжэ онсо тэмдэглэгдэдэг.

Урдын буряад дуунууд соо үлгын дуун онсо һуури эзэлдэг байһан түүхэтэй. Алтан дэлхэй дээрэ мүндэлһэн сагһаа эхилжэ, нялха үхибүүн эхын сагаан һүнтэй хамта энэрхы сэдьхэлээр халиһан түрэл буряад хэлэн дээрэ үлгын дууе бэе махабадтаа ба зүрхэндөө шэнгээдэг байһан. «Түрэл хэлэн – эхэ хэлэн» гэһэн үгэнүүд гүнзэгы удха шанартай.

Түрүүлэн хараад үзэхэдэ, юрын нэрьеэнэй урдын буряад дуунууд уран найруулгын ба удха шанарай талаар дээдэ хэмжээнэй оюун бэлигтэй ба хурса тодо зураглалтай гээд мэргэжэлтэд үндэрөөр сэгнэдэг юм. Угтамжын, үдэшэлгын, ажал хүдэлмэриин, инаг дура ба зол жаргал уряалһан, дурдалга шэбшэлгын, нэрьеэнэй г.м. арадай дуунууд – талын нүүдэлшэдэй байдалай бүхы талануудые харуулан зэдэлһэн аялганууд.     

Оньһон үгэнүүд, таабаринууд

 Буряад-монголшуудай айхабтар сэсэн мэргэн ухаанай, сэдьхэлэй үндэр хүгжэлтын гэршэлгэ болбол оньһон үгэнүүд юм. Ехэнхи оньһон үгэнүүд арадай аман зохёолой бусад найруулгануудһаа үндэһэтэй гэжэ хэлэгдэнэ. Жэшээнь, «нүгэлынь нюдэндөө, шэбэлынь шэхэндээ» гэһэн оньһон үгэ «Гурбан арьяатад» гэһэн онтохоной удхаар зохёогдоһон гэжэ элирүүлэгдэһэн байна.     

Буряад арадай таабаринууд һүбэлгэн хурсаараа, шэмэгтэй баян хэлээрээ гайхуулдаг. 

Үнгэрһэн зуун жэлнүүдтэ буряад арадай аман зохёолоор Европын ба Оросой аяншалагшад ба эрдэмтэд - И.Г. Георги, П.С. Паллас, Г.Ф. Миллер, И. Е. Фишер,  И. Спасский, Н.С. Щукин, дипломат Е.Ф. Тимковский, Н.С. Болдонов, Я.А. Чистохин, И. Гурьев, М.А. Кроль болон бусад элитэ хүнүүд һонирходог, тэдэниие шэнжэлдэг ба бэшэжэ абадаг байһан гэжэ мэдээжэ. Тэдэнэй тоодо Н.А. Бестужев түрүүтэй декабристнууд шэнжэлгын ехэ хүдэлмэри ябуулһан байна. Мүн лэ Ородой элитэ уран зохёолшон А.Н. Радищев буряадуудай аман зохёол үндэрөөр сэгнэжэ бэшэhэн түүхэтэй.