Аман зохёолой эрдэни зэндэмэни

(Үргэлжэлэл. Эхииень эндэ уншагты)

Буряад арадай аман зохёолой “Гэсэр” гэһэн домогто үльгэр үндэһэ түүхын, уран найруул­гын, удха шанарай талаар ур­дын Грециин “Илиада”, Кавка­зай “Давид Сасунский”, Хальма­гай “Джангар”, Яхадай “Олонхо” гэһэн алдар суута зохёолнууд­тай адли зэргын хүндэтэй һуури эзэлдэг гэжэ тоосоогүй.

Хитадай гү, али буряад–монголой гү?

2009 ондо Хитадай үүсхэл ябуул­гануудай хүсөөр Түбэдэй “Гэсэр хаан” гэһэн домогто үльгэр ЮНЕСКО-гэй хүн түрэлтэнэй уг залгамжын соёлой баялигуудай тоодо оруулагдаһан. Энэ ушараар “Гэсэр” үльгэр ямар арадай - Оросой монгол туургата арадуудай (буряад, хальмаг), Мон­голой гү, али Хитадай (Түбэдэй) үндэһэн заншалта аман зохёолой баялигай дээжэ болоноб гэһэн асуудал табигдана.

Мүнөө дээрээ ЮНЕСКО-гэй хүн түрэлтэнэй уг залгамжын соёлой баялигуудай тобьёгто иимэ гүрэнүүд оруулагдаһан: Хитад - 31 объекттэй, Монгол – 6, Казахстан – 3, Кыргызстан – 3, Росси гүрэндэ оройдоол 2 объ­ект. Тэдэнь хуушанай үзэл мүргэлэй шэмээшэгүүдэй аман зохёол ба яха­дай “Олонхо” болоно.

Хэзээ нэгэтэ буряад-монголой “Гэ­сэр” тэрэ тобьёгто оруулагдаха гэһэн найдал бии.

Үни урдын сагһаа монгол, бу­ряад, түбэд, хальмаг хэлэнүүд дээ­рэ түүрээгдэдэг алдар суута “Гэсэр” үльгэрые шэнжэлдэг дэлхэйн эрдэм­тэдэй хүдэлмэринүүд тушаа Баир Со­номович Дугаровтай хөөрэлдөөгөө үргэлжэлүүлхэмнай.

- Баир Сономович, Монголой «Гэ­сэрэй» баян түүхэтэй танилсуулыт.

- Монголдо «Гэсэрые» шэнжэ­лэлгын эрдэмэй эхин һууриие 1950-яад онуудта Ц. Дамдинсүрэн гэһэн эрдэмтэн байгуулһан ушар­тай. Тэрэ монгол ба түбэд хэлэнүүд дээрэ найруулагдаһан урдын гар бэшэгүүдые ба модондо һиилэгдэһэн “Гэсэр” үльгэрые шэнжэлһэн. 1957 ондо Ц.Дамдинсүрэнэй “Гэсэриадын үндэһэн түүхэ” гэһэн ехэ тоосолдоото баримтатай монографи хэблэгдэжэ гараһан байна. Авторай тобшолол­тоор, Гэсэр үнэн дээрээ ажаһууһан түүхэтэ нюур, тэрэнэй прототип – Госыло гэһэн түбэдэй түшэмэл. Тус баримтые олон эрдэмтэд огто буруушааһан юм.

Бямбын Ринчен гэһэн элитэ академик монгол туургата арадуу­дай аман зохёолой дээжэ, нангин шүтөөнэй һүлдэтэ баатар Гэсэрые үндэрөөр сэгнэдэг байһан. Тэрэ­нэй үүсхэлээр, 1959 ондо Улаан- Баатар хотын хэлэ бэшэг шэнжэл­дэг эрдэмэй ехэ һургуулида «Corpus Scriptorum Mongolorum» гэһэн олон тобхимолнууд хэблэгдэн байгуулаг­дажа, бүридэлдэнь Монголой “Гэсэрэй” гар бэшэгэй шухаг хэһэгүүдынь оруулагдаһан.

П. Хорлоо, Ж. Лувсандорж, Я. Баатар, С. Лочин, Б. Сумьяабаатар, Л. Хүрэлбаатар, Д. Цэрэнсодном, С. Хувсгул, Д. Ганболд, Х. Сампил­дэндэв, Р. Чүлтэмсүрэн болон бусад Монголой ба Түбэдэй арадай аман зохёолнуудые ба уран зохёолнуудые шэнжэлэгшэ эрдэмтэд Гэсэриадые шэнжэлэлгэдэ хубитаяа оруулһан байна.

Л. Хүрэлбаатар “Гэсэр” үльгэрэй шажан мүргэлэй талаар удха шана­рые шэнжэлжэ, олон тоото статья­нуудые бэшэжэ хэблэһэн. Я.Баатар Гэсэриадые уран найруулгын ба гоё һайханай, эстетикын талаар хаража үзэһэн. 2000 ондо тус авторай “Гэсэр судлалын зарим асуудал” гэһэн но­мынь нара хараһан юм.

2016 ондо Я.Баатар Сан-Франциско – Улаан-Баатар хотонуудай хэблэлэй газарнуудта “Баатар ном” гэһэн 15 ботиһоо бүридэһэн най- руулгын суглуулбаринуудые хэблэжэ гаргаһан байна.

Мүн лэ Монголой С. Дулам гэһэн эрдэмтэнэй хүдэлмэринүүдые тэм­дэглэхэнь шухала. Тус автор “Мон­гол домог зүйн дүр” (1989), ”Гэсэр” үльгэр домогой оролто бүлэг: туужа­лан хөөрөөнэйнь байгуулалта тухай” (2017), “Галвын үльгэр” (2018) гэһэн шэнжэлэлгын хүдэлмэринүүдые хэблэһэн ушартай.

2023 ондо С. Батхишиг ба С. Даш­дэжид гэһэн эрдэмэй хоёр докторой «Гэсэрийн туужийн хэл, уран зохио­лын судалгаа» гэһэн аман зохёолой үгэнүүдэй абяалалай, бии бололгын, байгуулгын, уран дүрсэлэлтын, туужалан хөөрэлгын ба зохёон бай­гуулгын талаар шэнжэлэлгын ехэ һонирхолтой хүдэлмэри хэблэгдэһэн байна.

- Хитадай Үбэр Монголой автоно­мито тойрогой ажаһуугшадай түүхэ соёлдо “Гэсэр” үльгэр хэр зэргэ шу­хала һуури эзэлдэг бэ?

- 1950 онһоо “Гэсэр” гэжэ үльгэртэ туужа нэгэ хэды дахин хэблэгдэһэн байна. “Гэсэрэй” хэдэн янзын найруулгануудые суглуулан шэнжэлэл­гын ба хэблэхын хэрэгтэ Чимиддорж, Буянхэшэг, Баянгуа, Нарабту, Масанг, Сайнжиргал Шаралдай, Сэцэнмүнх болон бусад мэргэжэлтэд эдэбхитэй­гээр хабаадаһан.

1962 ондо Хитадай Үбэр Монго­лой Эрдэмэй академиин филиалда “Монголнуудай домог тухай бого­нихон тобшо мэдээсэл, Гэсэр хаан тухай домог” гэһэн хамтын шэн­жэлэлгын ном хэблэгдэһэн байна. Тэрээнһээ урда, 1958 ондо, Байгал гэһэн шэнжэлэгшэ “Гэсэр тухай до­могтой танилсалга” гэжэ ном соогоо Монголой ба Түбэдэй “Гэсэр” до­могто үльгэрнүүд адли нэрэтэй гол нюуртайшье һаа, бэе бэеһээ тад он­доо, амяараа найруулганууд болоно гэжэ бэшэһэн байна. Тиимэһээ “Гэ­сэр” түбэдһөө монгол хэлэн дээрэ оршуулагдаһан гэһэн хараа бодол буруушаагдана. Үбэр Монголдо тус домогой эхин түрүүшынхиеэ Мон­голдо гү, али Түбэдтэ мүндэлэн бии болоһон тухай тоосолдоото асуудал нэгэтэ бэшэ табигдадаг гэжэ тэмдэглэхэнь шухала.

Тэрэ ушараар Дамбиджалцан «Үбэр Монголой Багшанарай университедэй эрдэмэй суглуулбари” (Хүх-Хот, 1982) соо олон тоото баримтанууд дээрэ онсолон, Гэсэриадын элдэб янзын найруулгануудынь нэгэл зохёолһоо үндэһэлэн гараа гэжэ тобшолон харуулһан байна.

Улдзэй нэрэтэй шэнжэлэгшэ “Монголой ба Түбэдэй Гэсэрнүүдэй харилсаан” гэһэн эрдэмэй диссерта­ци соогоо иигэжэ бэшэһэн:

- Монголой ба Түбэдэй Гэсэрнүүд хоорондоо нягта бүхэ холбоо­той. Тиигэбэшье монголой Гэсэр түбэдһөө гараһан тула найруул­га соонь түбэдһөө оршуулагдаһан хэһэгүүд бии. Хажуугаарнь монгол­нууд өөһэдөө зохёожо, бүлэгүүдые нэмэһэн.

Харин Чойралджав гэһэн эгээл аша үрэтэйгөөр хүдэлдэг эрдэмтэн “Монголой Гэсэрые шэнжэлэлгэ” гэһэн ном соогоо тусхай ондоо тобшололгонуудые хэһэн ушартай. Чой­ралджавай онсо тэмдэглэһээр, Гэ­сэр үнэн дээрэ байһан түүхэтэ нюур бэшэ, харин монголнуудай аман зо­хёол дээрэ онсологдон бэшэгдэһэн домогто үльгэр болоно.

1985 ондо Үбэр Монголой Хүх-Хотодо “Гэсэр хаган-у тууж” гэһэн хоёр боти номһоо бүридэһэн үльгэрэй дүүрэн суглуулбари хэблэгдэһэн. Тэ­рэниие зохёон табигша автор ба ре­дактор Чимиддоржын тэмдэглэһээр, тус найруулга Үбэр Монголой Ордос хотодо олдоһон үльгэрэй удха шана­раар зохёон хэблэгдэһэн. Үльгэрэй бусад хэблэлнүүд – Бээжэн хотын ксилограф (Улаан-Баатар, 1960), Лунг По Ши сүмэ соо олдоһон «Номчи Ха­тун» гэгшэд гансал хинан шалгалтын талаар хэрэглэгдэһэн ушартай.

Энээнһээ урда, 1716 ондо, Шмидт академигэй хэблэһэн Гэсэриада эрдэмэй шэнжэлэлгэнүүдтэ хэрэглэг­дэдэг байһан.

1984 ондо Сэцэнмүнх гэһэн авторай «Уйгар домог тухай нэ­гэ-хэды үгөөр” гэһэн тодо бэшэ­гээр найруулагдаһан хүдэлмэри хэблэгдэһэн. Тэрээн дотор автор уй­гар-монгол хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн Гэсэрые бусад ондоо янзын Гэсэри­адын зохёолнуудтай сасуулан шэн­жэлнэ.

Удаань 1989 ондо Сэцэнмүнх “Гэсэр тухай домогой монгол бэшэгүүдэй бүлэгүүд ба багсаам­жанууд тухай асуудалаар” гэһэн хүдэлмэри хэблэлдэ толилһон бай­на. Тэрээн соогоо автор 10 янзын найруулгын «Гэсэр» үльгэрэй 108 бүлэгые шэнжэлһэн баримтануудта­яа танилсуулна. Эрдэмтэнэй тобшо­лолгоор, 108 бүлэгынь 13 гол бүлэг дээрэ онсолон найруулагдаһан. Жэ­шээнь, “Шара голойхидтой дайн” гэһэн бүлэгэй удхаар “Нашан хаа­ниие усадхалга ба Найгул хатантай гэрлэлгэ”, “Гумбу хааниие усадхалга”, “Рангуусуудай хааниие даран усад­халга ба Сайхулай хатантай гэрлэлгэ” гэһэн бүлэгүүд зохёогдоһон ушар­тай.

1999 ондо Сэцэнмүнхэ “Гэсэр тухай домогуудай хоорондохи харилсаан ба тэдэнэй бии бололго” гэһэн сэдэ­бээр эрдэмэй диссертаци бэшэжэ, Монголой Гэсэриадые шэнжэлэлгын хэрэгтэ горитой хубитаяа оруулһан габьяатай. Автор тэрэ хүдэлмэри со­огоо мүнөө хүрэтэр шиидхэгдээгүй, орёо асуудалнуудые дэлгэрэнгыгээр шэнжэлһэн байна.

Баярма БАТОРОВА хөөрэлдэбэ

(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта)