Түүхэ удхалһан шэнэ ном

Аяар 125 жэлэй үмэнэ арад зо­ной Бүхэроссиин тоо бүридхэлгын түрүүшын хэмжээ ябуулга үнгэргэгдэһэн түүхэтэй. Баргажанай Талын дүүмын мэдэлэй газарта ажаһуугаа арад зоной тоо бүридхэлгэ 1896 оной намарай дунда һарада эхилээд, 1897 оной үбэлэй хо­ёрдохи һарада дүүрэһэн байна. Тэрэ үеын зоной ажабайдал харуулһан түүхэтэ мэдээнүүд олоной һонорто дурадхагдаба. Хоёр боти ном бэлдэ­жэ хэблэһэн багшын ажалай ветеран Александр Цыденжапович Гулгенов­тэй уулзажа хөөрэлдэһэн байнабди.

- Сайн байна, Александр Цыден­жапович! Үргэн олон уншагшадтам­най түүхэтэ ном тухай хөөрэжэ үгыт.

- 1897 ондо үнгэргэгдэһэн Бүхэроссиин анха түрүүшын тоо бүридхэлгэ, Императорай Оросой географическа нэгэдэлэй юрэн­хы түрүүлэгшэ Пётр Петрович Се­мёновой (Тян-Шанский) үүсхэлээр эмхидхэгдэһэн юм. Зарим нютаг можонуудта иимэ ажал хэгдэдэг байгаашье һаа, бүхы арад түмэнөө тоолоһон бүридхэл энээнһээ урид хэгдээгүй байгаа. Үргэн ехэ ороной уудамда ажамидаржа байгаа арад зоной тоо бүридхэхэдөө, аяар 11 асуудалда харюу абаһан байна. Хэнэй буусада хэды хүн ажами­дарнаб, хэды үрхэ айл энэ нютаг­та ажаһуунаб? Гэрэй эзэн хэн гэжэ нэрэтэйб, хэды үхибүүтэйб гэжэ тоологдоо. Түрүүн гансал эрэшүүл бүридхэлдэ абтадаг байгаа, харин энэ тоололгондо бүхы зон ороо бшуу. Алтан дэлхэйдэ түрэһөөр һара болоһон нарай нялханууд бэшэгдээ. Хүн бүхэнэй эрдэм, түрэл хэлэн, ша­жан мүргэл тухай мэдээнүүд бэшээтэй. Ямар нэгэ шалтагаанһаа гэр­тээ үгы байһан хүнэй нэрэ бэшэжэ абаад, хаана ямар хэрэгээр ошооб гэжэ заагдана. Баргажан голдо ажаһууһан арад зониие найман бүлэг болгожо, уг угаарнь хубааһан байна. Бүлэг бүхэндэнь нэгэ-нэгэ ударидаг­ша хоёр туһамаршадтай ажаллаа. Бэшэжэ абаһан тоо бүридхэгшэдэй зариманиинь ород бэшэгээр (ки­рилл үзэг), харин нүгөөдүүлынь монгол бэшэгээр бэшэжэ абаһан байна. Бүхэроссиин тоо бүридхэлэй дүнгөөр Баргажан голдо 11 674 хүн ажаһууна гэжэ элирүүлэгдээ. Тэдэнэйнь 5712 - эрэшүүл, 5935 эмэгтэйшүүл болоно. Бүхыдөө 2433 үрхэтэ айл, 134 нютаг һуурин бай­гаа. Өөрынгөө түрэл нютагай арад зоной уг гарбал, һуудал байдал мэ­дэжэ, үзэжэ байхада, угаа һонин даа. Тэрэ үедэ нэгэ айл дунда зэргын 4,8 хүн гэжэ дүн гаргагдаа. Эгээл олон үхибүүдтэй айл бүлэнэр Бүгсэхээн, Элһэн, Онголи нютагуудта ажаһуудаг байһан байна. Мүнөөшье эдэ нюта­гуудта үнэр баян айлнууд ажаһуудаг гэжэ мэдээжэ. Зүблэлтэ гүрэн дотор эгээл олон үхибүүдтэй гэр бүлэнүүд Элһэндэ гэжэ суутай һэмнай даа. Буряадай гүрэнэй архивта хадага­лагдажа байһан дансануудые мон­гол хэлэнһээ буряадта, ородто оршуулжа, иимэ мэдээнүүдые суглуулһан ном бэлдэжэ гаргаһан бай­наб даа.

- Зай, ямар удхатай ном байһыень ойлгобобди. Ямар ушар болоод, али һонирхол түрөөд, иимэ ажал бүтээбэд?

- Минии нютагай хоёр басагад угайнгаа һарбаалжан бэдэржэ, дээрэ үедэ ажаһуугаа гарбалнуудаа элирүүлхэ гээ юм. Монгол бэшэг, үзэг мэдэхэ, уншаха, бэшэхэ арга­тай гэжэ намайе дуулаад, хандаһан байгаа. Тэрэ хоёройнгоо гуйлтаар Баргажан буряадуудай уг гарбал, түүхэ хадагалһан саарһа дансануу­дые шудалжа эхилээб. Нютагай ба­сагадайнгаа даабари дүүргэжэ бай­хадаа, яһала олон юумэ оршуулааб. Оршуулһанаа миин хаяхагүйн түлөө байһан бүхы дансаяа шэнжэлээд, ном болгохо гэжэ шиидээб. Тиигэжэ монголһоо оршуулагдаһан түүхэтэ дансанууд хүн бүхэндэ ойлгостой бо­ложо үгэбэ ха юм.

Нютагайнгаа эрдэмтэдээр

- Энэ харюуһаатнай уламжалан, үшөө нэгэ асуудал түрэбэ. Монгол үзэг бэшэг хаанаһаа мэдэхэ байнаб­та?

- Үхибүүдни бага байхадаа, зу­найнгаа амаралтада нагаса эжыдээ Хурамхаан нютагаа ошодог һэн. Нэ­гэтэ гэртээ бусахадаа, монгол бэшэ­гээр нэрэнүүдээ бэшэдэг болоод һайрхабад. Нагаса эжыдээ заалгажа, монголоор нэрэеэ бэшэжэ һураһан байбад. Тиихэдэнь минии зосоо һонирхол түрэһэн юм. Тэрэ сагта ажалаа хэжэ ябахадаа, монгол бэшэг үзэхэ сүлөө заб байгаагүй. Наһатай боложо, амаралтада гарахадаа, мон­гол бэшэгэй сагаан толгой үзэжэ эхи­лээб. Һүүлээрнь «Буряад соёл» гэһэн нэгэдэлэй эмхидхэһэн хэшээлнүүдтэ ябахадаа, багшанарта заалгажа, өөрөө үзэһэнөө бэхижүүлээб. Үзэһэн мэдэһэнээ баһал аха дүү буряад арадтаяа хубаалдахаяа «Самоучи­тель монгольской письменности» гэжэ хоёр ном хэблэжэ гаргааб.

- Ямар һонин гээшэб? Хэдэн зуугаад жэлэй туршада аха үеымнай хэрэглэжэ, түүхэеэ бэшэжэ абаһан үзэг бэшэг шудалхада, хүндэ гээшэ гү?

- Мүнөө үедэ хэрэглэхэ ном судар ехэ элбэг, интернет, компьютер гэжэ байха. Өөрөө шуналтай, оролдосо­той һаа, ойлгожо, үзэжэ ядаха юу­мэн үгыл даа. Минии аба эжы хоёр хуушан монгол үзэг бэшэгтэ һуража эхилһэн зон. Үзэг бэшэгтэй болоод байхадань, шугам һэлгэгдэжэ, һуралсал лата үзэгтэ ороһон. Лата үзэг бэшэгтэй болоод байхадань, кирилл үзэг бэшэг нэбтэрүүлэгдээ һэн. Аба эжымни үеын зон гурба дахин үзэг бэшэгтэ һураһан.

«Газаа мүнөө алтан намар ерэн­хэй, бүхы юумэн шарланхай. Харин газаа саб сагаан болоходонь, та, үхибүүд, уншажа, бэшэжэ һураад байхат», - гэжэ багшамнай бидэндэ хэлэдэг һэн», - гэжэ минии эжы Нан­зад Будаевна дурсадаг бэлэй. Долоо наһатай эдирхэн хүбүүд, басагадай гурба һарын туршада үзэг бэшэгтэй болоходо, мүнөө эрдэмтэй зоной монгол бэшэг үзэхэнь бэрхэтэй бэшэ.

- Һүүлэй үедэ монгол үзэг бэшэг шудалха һэдэлгэтэй зон олон болоно хэбэртэй.

- Хүнэй зүрхэ сэдьхэлдэ үндэһэн мэдэрэл түрэжэ, анханайнгаа һуудал байдалда, түүхэ соёлдо, мүн лэ үзэг бэшэгтэ анхарал бии болоно ёһотой. Монгол үзэг мэдэхэ болоходоо, ур­данай уран бүтээлдэ, түүхэдэ үүдэн нээгдэжэ үгэнэ ха юм. Олон зо­ной гэр бүлын, угай бэшэгүүд хуушан монгол хэлэн дээрэ һиилээ- тэй хадагалагдажа байна. Тэрэнээ уудалан уншаха аргагүй байхадаа, халагламаар даа. Минии аба эжын гэртэ хуушан абдар соо урданай юумэнүүд хадагалаатай. Тэндэнь монголоор бэшэгдэһэн саарһанууд, тиихэдэ бэхэ ба биирэ байха.

- Түрүүшын асуудалдаа бусажа, ном тухайгаа хөөрэлдэе. Оршон үедэ ном хэблүүлхэ гээшэ амаргүй үнэ сэнтэй, гаргаша ехэтэй ажал гэжэ булта мэдэнэбди. Баргажан буряадуудай уг гарбалай түүхэ хадагалһан ном хаана худалдажа абахаар бэ? Али номой санда унша­хаар гү?

- Үнэхөөрөөшье, ном хэблүүлхэдэ, одоо ехэ мүнгэн хэрэгтэй даа. Үдэр бүри шахуу саарһанай, бэхын сэн нэ­мэжэл байдаг. Хоёр боти ном бэшэжэ, нара харуулха хэрэгтэмни туһалһан зондо хэмгүй ехэ баяраа мэдүүлнэб. Нютагайнгаа аха захатанда, эрдэм­тэ багшанарта хандажа, али болохо мэдээнүүдые олооб, тайлбарилааб. Оройдоо 5 шэрхэгээр хэблэгдэһэн энэ номоо Буряадай эрдэмэй түбтэ, Үндэһэтэнэй номой санда, Хурамхаанай аймагай түбэй номой сан­да болон Буряадай гүрэнэй архив­та бэлэг болгон бариһан байнаб. Һонирхоһон зон эдэ газарнуудта ошожо, ном уншаха, шэнжэлхэ арга­тай.

- Буряад арад түмэнэйнгөө урда сэгнэшэгүй ехэ ажал бүтээбэ гээ­шэт. Уулзажа хөөрэлдэһэндэтнай баяр хүргэнэб. Һайн даа!

Александр Цыденжапович Гул­генов, Хурамхаанай аймагай Арз­гун нютагта түрэһэн. Түрэл Гаар­гынгаа дунда һургуули дүүргээд, Д.Банзаровай нэрэмжэтэ БГПИ- дэ физико-математикын багшын мэргэжэл шудалжа гараһан юм. Бүхы наһаараа багшын ажалда хүдэлхэдөө, гүрэн түрын зүгһөө шагнал хайрануудта, нэрэ түрэдэ хүртэһэн байха. Багшын ажа­лай ветеран, Орос Уласай дунда мэргэжэлэй һуралсалай хүндэтэ ажалшан мүнөө түрэл хэлэнэйн­гээ хүгжэлтэдэ өөрынгөө хубита оруулжа ябана.

«Түүхэеэ мартаһан арад урагшагүй» гэжэ Оро­сой мэдээжэ эрдэмтэн Михаил Ломоносов хэлэһэн байдаг. Саашадаа хүгжэжэ, буряад гэһэн арад түмэн энэ дэлхэйдэ өөрын нэрэтэй, хүндэтэй ябахын түлөө нэн түрүүн арадайнгаа түүхэ, зан­шал баримталан, эхэ һайхан хэлэндээ үри үхибүүдээ дура­тайгаар һурган хүмүүжүүлхэ ёһотойбди!