Айрагай наадан - Түгнын талада

Тиихэдээ ганса ажал хэрэгээ­рээ, эд бараагаар, буу зэбсэ­гээр лэ бэшэ. Энэ хүшэрхэн сагта түрэл арадаймнай урдынхияа һэргээжэ, арюун һайхан заншалнуудаа ерээдүйнгөө үедэ наринаар сахижа ябахыень һайн һайханаар дамжуулжа байһаниинь, юунтэйшье сэгнэшэгүй. Тиигэжэ үнгэрһэн 15-ай тэргэд һарын бимба гарагта түүхээр баян Түгнын түхэреэн ехэ талада бүгэдэ арадай “Айрагай наадан” һүр жабхалантайгаар үнгэрбэ.

Монгол туургата арадуудайн­гаа арюун һайхан заншалнуудые һэргээжэ, һайн һайханаар сахижа, арад зонойнгоо дунда дэлгэрүүлжэ, ургажа ябаһан улаан бургааһадтаа дамжуулжа байдаг урагшаа һанаатай, урма зоригтой хүнүүд Буряад орондомнай үсөөн бэшэ, тэдээн ту­хай “Буряад үнэндөө” бэшэжэл бай­дагбди. Мүнөө Буряад ороноймнай суута абарга, Абай Гэсэрэй нангин туг намилзуулһан Илья Санжиевич Гармаевай наһанайнь нүхэр Галина Батомункуевна түхэреэн ехэ Түгнын талын Илья Санжиевичай үеынь нүхэдтэй болон суг барилдажа, хүсэеэ үзэлсэжэ ябаһан бүхэриг бүхэ нүхэдтэйнь; үри үхибүүдынь баһал нүхэдөө гулидхажа, нютагайнгаа зо­ной халуун дэмжэлгэ туһаламжаар энэ ехэ үйлэ хэрэг бүтээбэ гэжэ ун­шагшадтаа дуулганабди. Мүн тиихэдэ Хушуун-Үзүүрэй залуушуул Бүхэроссиин грант шүүжэ, энэ дэмбэ­рэлтэ хэрэг бэлдэлгэдэ ехэ хубитаяа оруулаа. “Байгалаа хамгаалагшад” гэһэн олониитын хүдэлөөн туһаяа хүргөө. Мүн лэ Хушуун-Үзүүрэй бо­лон Мухар-Шэбэрэй аймагай захир­гаанууд хабаадахаараал хабаадаа.

Галина Батомункуевна Батор Ильич хүбүүнтэеэ гэр бүлөөрөө “Шэнэ байдал” гэһэн уг удамайн­гаа уудам талада табан хушуу малаа тэгшэ һайханаар үдхэжэ байдаг юм. Байрынь хойто тээ эмнеэ, заһаа хэ­дэг, тиигэжэ адуу малнай нэгэ наһа нэмэбэ гэжэ баһал найр үнгэргэдэг. Тиигээд улад зоноо суглуулжа, орон дэлхэйнгээ эзэдтэ хандажа, нютаг ну­гынгаа арад зонтой булта бүгэдөөрөө һайн һайханаар, баян тарганаар ам­галан тайбан ажаһуухаяа лама ам­байнараараа үргэл мүргэл хүүлэдэг.

Баатар Гармаев

Мүнөөшье, хонин һарын 15-ай бимба гарагта, заншалта болоһон энэ нааданай 7-дохиёо эхилхэдэнь, Оро­сой Буддын шажантанай Сангхын дид-хамба Дагба Очиров түрүүтэй ламанар мүргөө. Ямар “Айрагай наадан” үльгэршэд дуушадгүйгөөр үнгэрхэб: бэлигтэй бэрхэшүүл урда үдэшэнь буужа, үльгэрнүүдээ түүрээжэ, сэгээ дуунуудые уянгатуул­жа, ажалша малша зонойнгоо сэдь­хэлэй хүбшэргэйе хүдэлгэхэл гэжэ хүдэлгөө. Илангаяа үндэр дээдэ Аха нютагһаа буужа ерэһэн Орос Уласай “Душа России” шагналай “Арадуудай заншалта соёл” гэһэн урилдаанай лауреат Бадма Габанов Бүгэдэ Буряадай “Алтаргана-2024” нааданай лауреат Михаил Наханцаков хоёрые онсолон тэмдэглэе. Мүн лэ 86-тай Иван Лубсан-Цыренович Дабаев Дылэг Дымбрылов шабитаяа “Баян Боролзой баатар” үльгэр түүрээгээ. «Энэ үльгэрые бага ябахадаа, нюта­гайнгаа Шэмэд Будажапов таабайһаа шагнаһан юумэб», - гэжэ хөөрөө.

Мүн лэ иимэ заншалта найрта морин хуураймнай аялга зэдэлэнгүй яахаб: Монгол ороной айлшан Жар­галсайханай Мэндэбаяр, Ивалгым­най Иван Дабаев гэгшэдэй талын һалхинай буурашагүй хүсые ахиһан түмэн ардагуудай түбэрөөе, арад зонойнгоо амгалан тайбаниие хамгаалһан алдарта баатарнуудаа, ха­дын хүбүүдэй талын басагадтай ха­нилжа дүлэтэһэн инаг дурые, үри хүүгэдээ хүлыень дүрөөдэ, гарыень ганзагада хүргэһэн эжы абанарые магтан хангюурдажа байхадань, хэ­нэй сэдьхэл хүлгэн уярхагүйб даа.

Иимэ ехэ найр наадые үндэр дээдэ хэмжээндэ үнгэргэжэ байдаг буряад арадаймнай урдаа хараха Түгнымнай хатан Галина Батомун­куевна Гармаевада Бүгэдэ Буряа­даймнай үндэһэн соёлой эблэлэй “Буряад арадайнгаа үмэнэ габьяа­тай байһанай түлөө” медаль Баир Цыбанов Баир Бадлуев хоёр хүбүүд хүндэтэйгөөр зүүлгээ. Мүн лэ “Буряад Уласай хүдөө ажахын хүгжэлтэдэ габьяатай байһанай түлөө” гэһэн ме­даль Буряад Уласай Хүдөө ажахын яаманай сайд Амгалан Дармаев ба­рюулаа.

Амгалан Дармаев, Галина Гармаева

Энэ ехэ найр наадаяа һайн һайханаар, хүн бүхэндэ хадуугдахаар үнгэргэхэ гэжэ Гармаевтан ехэтэ оролдодог. 2019 онһоо хойшо үнгэргэнгүй байһанаа, табан жэл бо­лоод, олоной туһа дэмжэлгээр энэ наадан долоодохиёо үнгэрбэ гээшэ. Бато Семёновой уряалһаар, жэлдээ үнгэргэгдэжэ байха бэзэ гэжэ най­дагдана.

Эрын гурбан наадан

Буряад арадайнгаа нааданда Бу­ряад Уласай аймагуудһаа, Улаан- Үдэһөө болон бусад хотонуудһаашье, Эрхүү можоһоо (Үбэр Байгалһаа үсөөн – тэндэ энэл үдэр “Хорхогой найр” үнгэржэ байгаа), Монголһоо, Хитадһаа (Үбэр Монголһоо) буужа ерэһэн хабаадагшадые болон айл­шадые эмхидхэгшэд тоолоходоо, мянга хоёр зуу гэжэ тоолоо. Тэрэ тоодо 80 бүхэ барилдаашад хүсэ ша­далаа, арга дүрэеэ туршаа. Мүн лэ 82 һур харбагшад хара үглөөнһөө мэргэнээ туршалсаа. Жаран агта хүлэгүүд урилдаа.

Бүхэ барилдаагаар абарга боложо, Чингис Цыренов тодороо. Бу­янто Шадапов 2-дохи һуури эзэлжэ, Аюр Нимаев 3-дахиие абажа, 4-дэхи һуурида Галсан Ухинов гараа. Най­рай хүндэтэ айлшад – Илья Санжие­вичтай барилдажа ябаһан нүхэдынь барилдаа хаража, манһаа дутахагүй залуу үе ургажа байна ха юм даа гэжэ баярлаа.

Мэргэшүүл сооһоо Зэдын мэргэн дангина Донара Аюрзанаева бултаниие илажа, азарга шанда хүртөө - хододоол хонин шангууд байдаг бэлэй! 2-дохи һуурида Жаргал Аюшеев гаража, 3-дахи һуури Баирта Гарма­ев эзэлжэ шадаа. Шангай хүндэтэ 4-дэхи һууриие Цырен-Доржо Мага­ков ветеран эзэлээ. Өөһэд өөһэдын бүлэгүүд соогоо: эрэшүүлэй дунда - Саян Жапов, Сандан Бадмаев, Ба­ирта Гармаев; ветерануудай дун­да – Балданжап Жаргалов, Цырен- Доржо Магаков, Сергей Табхаров; эхэнэрнүүдэй дунда - Донара Аюрза­наева, Надежда Харитонова, Любовь Галсанова гэгшэд шалгараа. Долоон ласти тудаһан Гэсэр Ринчинов Ла­сти мэргэнэй нэрэдэ хүртөө. Илагша мэргэшүүлдэ нютагай мэргэн Бадма Гомбожапов “Бароо!” дуудаа.

Заншалта Эрын гурбан наадые болон бэшэшье урилдаа-мүрысөөнүүдые хүн зон харан ба­ярлажа, сэдьхэлээ жаргуулаа. Бүхы наадануудай эндэхэнээ - хажуудаа үнгэржэ байхада, бултадаа хаража баярлаал ааб даа гэхэдэ, мори урил­даан аяар саана үнгэргэгдөө. Энээн тухай онсолон тэмдэглэхэдэ, эмхид­хэгшэд “элеэ мэтэ элидэг” агаарай онгосоор бүхыдэнь буулгажа, оло­ной һонорто табижа харуулаа. Теэд лэ даагадһаа эхилээд, моридоо наһа наһаарнь элдэб зайда (эгээл утань – 13 модо) урилдуулхадаа: “Степной ве­тер”, “Дух предков”, “Скачки баторов”, “Легенда степи”, гүүнүүдэй урилдаае - “Скорость и грация” гэжэ ородоор нэрлээ. Юундэ буряадаараа нэрлэжэ ядаа юм, гайхамаар. Хии һалхитай урилдама эгээл хурдан гүйгөөшэ гэжэ Сансархуу Баярхуугай “Алмаз” (“Ошор”) солоёо дуудуулаа. Илагшад­та заншалта ёһоороо сэнтэй шангууд барюулагдаа гэхэдэ, энэ найрта “ма­лай далаар урлан хэгдэһэн кубогууд” барюулагдаа гэжэ онсолон тэмдэглэе.

Ма­лай далаар урлан хэгдэһэн кубогууд

Эрын гурбан нааданай хажуугаар мүн лэ шагай наадан, баргай наадануудшье олоной һонирхол та­таа. Үшөө тиихэдэ урашуулай, оёдолшодой үзэсхэлэнгүүд дэлгэгдээ; уран бэшэгээр, уран зурагаар, хониной нооһоор, һэеыгээр урлалгаар, та­шуур гүрэлгөөр мастер-хэшээлнүүд үнгэргэгдөө. Баһал тэмдэглэхэдэ, онсо гоёор шэмэглэгдэжэ, холоһоо харагдаһан талмайда Захааминай Молон аагаһа замбаагаа хүн зондо дурадхахадаа, хүхюу хүгтэйгөөр бу­ряад арадайнгаа заншалта хоолые магтажа байгаа. (Эдэ бүгэдые удаа­дахи дугаарнуудтаа толилхобди).

Шагай наадан

Баргай наадан

Ямар найр наадан дуу хатаргүйгөөр үнгэрхэ һэм, эндэшье Буряадаймнай суута артистнууд: Шаг­дар Зондуев, Эрдэни Батсух, Дашима Соктоева, Саян Цымпилов, Чимит Санжимитупов нүхэдтэеэ, этно- бүлэг “Намгар”, “Аялга”, Суулгын “Уянга”, Шаралдайн шэмээшэгүүдэй бүлгэмүүд сугларагшадай шэхые ху­жарлуулжа, нюдые баясуулжа, сэдь­хэлэйнь хүбшэргэйе хүдэлгөөл даа. Сугларагшадшье өөһэдөө найрай түгэсхэлдэ бултадаа ёохороо наяруулаа.

«Байгал» театрай басагад

Буяндэлгэр Санжиев – Ивалгын дунда һургуулиин 8-дахи ангиин һурагша өөрынгөө болон үбгэн абынгаа урлалнуудые үзэмжэдэ дэлгээ

Ирина Батомункуева шүрэ, бисерээр урладаг