«Би – Генухай ирагуу найруулагша»

«Орос Уласай олон хэлэтэ уянга» гэhэн ниитэ нэрэтэй согсолбори минии оршуулгаар 2022 ондо гараа hэн. Энэ бүтээлэй үргэлжэлэл болгон, олон ондоо можонуудай үндэhэн зохёолнуудhаа дээжэ, шэнэ оршуулгануудые дурадхахамнай.

Энэ удаа Дагестан Уласай ира­гуу найруулагша, оршуулаг­ша, багша Наби Гаджиевич Исаевтай танилсуулая. 2007 ондо Наби Исаев Ород Уласай Уран зо­хёолшодой холбооной гэшүүнээр абтаhан. Зохёохы ажалаараа шалгарhанай түлөө А.С.Пушкинай медаляар, Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной Хүндэлэлэй грамотаар, «Ород Уласай Сагаан Тохорюунууд» гэhэн тэмдэгээр шагнагдаhан габьяа ехэтэй ахатан юм.

Наби Исаев 1947 ондо түрэhэн намтартай. Ехэнхи наhаяа түрэл Цунтинска районой Генух hууринда үнгэргөө юм. Онсолбол, энэ нютагhаа урган гараhан оройдоол ганса ирагуу найруулагша юм. Да­гестан поэзиин согсолборинууд­та болон hуралсалай учебнигүүдтэ шүлэгүүдынь оруулагданхай.

Үнинэй уран зохёолшо авар болон генух хэлэнүүд дээрэ бэшэдэг. Арба гаран номуудай автор мүн. Дагеста­най гүрэнэй университет дүүргэhэн, «Слава труду» гэhэн аймагай со­ниндо журналистаар ажаллаhан, багшалhан байха юм.

«Дагестанай тохой жалга бүхэндэ ажаhуугшад өөр өөрын хэлэтэй. Бурхан иимэ олон хэлэтэй байхаар табяа юм», – гээд, хэлсэдэг. Үнэндөө тиимэ. Мүнөө генух хэлэн дээрэ энэ нютагhаа бэшэ ондоо тээ хаанашье хөөрэлдэдэгүй юм ха. Теэд Наби Гад­жиевич ухаа алдадаггүй, шүлэг, зохёолнуудынь ондоо хэлэнүүд дээрэ олоор оршуулагдажа байдаг. Иигэжэ өөрынгөө бишыхан арадые ганса Да­гестан соо бэшэ, Орос Улас соо мэдээжэ болгоhон суутай.

Зондоо хүндэтэй, зулгы зугаатай аха нүхэрнай hая иигэжэ бидэндэ хонходобо:

- Би, үндэр наhанай хэмдэ ороод ябаhан хүн, Ород Уласай үндэhэн арадуудай зохёолшодой хоорон­доо харилсажа байхадань баясаад, хүүгэдтэ зорюулhан хэдэн шүлэгөө тандаа эльгээбэб. Буряад хэлэн дээрэ оршуулжа табяа hаатнай, наhан соогоо мартахагүйб.

Дэлхэйн зэндэмэни алдар суу­та Байгал далайда Кавказай үндэр шэлэнүүдhээ үнэн сэдьхэлэй баяраа хүргэнэб. Гуурhа гартаа бариhан зон үндэhэ яhа илгаагүй бэе бэеэ ябууд хоорондоо ойлгодог тон шэдитэй зон гэжэ мэдэнэб. Иимэ шэнжэ ша­нарые би үндэрөөр сэгнэдэгби.

Буряад-монгол арадай түүхээр hонирходогби. Мүнөө Буряад орон­доо үндэhэн зохёолойнгоо жолоое хам баряад ябаhан зонтой ниитэ нэ­гэн hаналтай байhанаа мэдүүлнэб, доро дохиноб, - гээд, Наби Гаджие­вич сэдьхэлэйнгээ сэнтэйхэн мэдэ­рэл элирхэйлээ бэлэй.

...Yндэр орьёлто Кавказай хурса гуурhатан, хурдан ухаатан, хоморой хэлэнэйнгээ туг үргөөд ябаhан аха­тандаа – Наби Гаджиевичтаа буряад олониитэhээ халуун мэндэ!

 Наби ИСАЕВ

Минии нүхэр Камиль

Багын хани Камильтай

Таhаршагүй нүхэдбди,

Туhа намдаа хүргэдэг,

Түшэгни болодог.

Батал даа, гэрнүүднай

Хүршэлэн зогсодог,

Балконhоо балкондо

Һүрэжэ гарамаар юм.

Тугалнуудаа полидо

Туунабди сугтаа,

Ямаахандаа ногоо

Ябталаад асарнабди.

Эгтээ арсалданабди –

Удаан соо бэшэ даа,

Уур сухалгүйбди -

Эбтээ оронобди!

Зарядкадаа эртэхэн

Жагсан бодонобди,

Хүйтэн уhаар бэеэ

Хүдэржүүлнэбди.

Иимэ нүхэртэйдөө

Омогорхоноб хэзээдэшье,

Хуби заяанайм

Хэшэг гээд тоолоноб.

Иимэ найдамтай нүхэр

Гашимдашье, Джаватхандашье үгы,

Бидэниие зариман хараад,

Бага зэргэ атаархадаг юм.

Харыш, багаhаа нэгэшье

Хахасадаггүй хоюулан -

Гэлсэдэг эхэнэрнүүд

Гэтээд хойноhоомнай.

Зуу хүрэhэн

Мансуур үбгэн

Зула мэтэ үгэ хэлээ,

Магтаа хоюуланииемнай.

Улаан зээрдэ моримни

Һуралсалайнгаа жэлые

Эрхимээр дүүргээб,

Һурахадаа бэрхэш гээд,

Эсэгэм мүнгэ үгөө.

Тэрэ зандаа магазинhаа

Улаан зээрдэ мори абааб.

Таатайгаар абам

Унтари бэлдээ.

Эжы хазаар асараа,

Ахам таха бэлэглээ.

Эмээлээ тохохо гээшые

Аятайгаар бэлдээ.

Адха ногоо үгэбэб -

Ойронь хүрэбэгүй,

Асарбаб уhа –

Оройдоошье тообогүй.

Дүү басагам хэлэбэ:

- Иимэ морёор яахашниб?

Эгтээ дураа хүрөөд, Чакар

Энээниие абаа гээшэ гүш?

Харин аба хэлэбэ:

- Томо болоходонь хүбүүндээ,

Грузиhаа гүйгөөшые

Худалдажа абахаб.

Моридто дуратайгаар

Хүбүүм томо болохо.

Дэмы, дэмы Рукият

Хүндэлэн үгэ хэлэнэш.

Рукиядые дэмжэhэн

Эжыешье зогсообо.

Үлүү юумэ бү гара гэжэ

Үсэд шангаар хорибо.

Мүнгэ гаргаа гэжэ

Мэеэрхэлдэнэ гүт?

Арсалдаа үүсхэнхаар

Амаа түргэн хаагты!

Тугалай «башииба»

Эжыдээ яаран

Карим дүтэлбэ,

Эрхэхэн тугалынь

Хүлыень шүргөөгөө.

Номгоноор эжынь

Хүбүүндээ хэлэбэ:

«Ногоо эдихээ

Һанаа аалтай»?

Тэрэ дары бухалhаа

Адха үбhэ абаад,

Тугалдаа үгэбэ –

«Амталан эди».

Үмхөөд заа заахан

Карымаа үлын шэртэбэ,

Үшөө юун хэрэгтэй юм

Хараад намайе hаланагүйл?

Баhал эжынь хэлэбэ:

«Барагсаагаад үзэхэдэ,

Баарhаншни уhа уухаа

Баггүйгөөр хүсэнэ хэбэртэй.

Асарыш уhа горхонhоо

Кувшин соогоо юулээд»…

Асарба, аягалба

Тугалайнгаа урда табиба.

Тугал ундаа харяагаад,

Тулхабаатай болоо гэжэ hанаа гүт?

Тугаарайхидаал адли

Тойроод хүлыень шүргөөбэ.

- Карым, ехээр бү гайха, - гэбэ эжынь,

Харууhалжа байhандаш,

Шадал соогоо оролдон,

Шамдаа «башииба» хүргэнэл ха.

Бороо, адхара!

Багадам ёhотойл

Баяртай хүгжэм бэлэйш,

Хабартаа адхарhан

Хабатай аадар!

Балкон дээрээ унтадаг hэм,

Нэгэнтэ бэшэ hэридэг hэм,

Дуhалнуудайш хатараан

Дурыем татадаг бэлэй.

Ойн гүрөөhэд хүрэтэрөө

Оромоо алдаад баярлана.

Тааран сугларна заримандаа

Тараад гүйлдэнэ үе-үень.

Бишыхан хүүгэд газаа

Байшангуудые барина.

Эльгэлэн харанаб тэдэниие –

Эхин шүлэгөө hананаб.

Оро, оро, хабарай бороон

Гантаhан газар ундалаг,

Оройтоһон саһан хайлаг

Ганга, жалганууд ногоорог.

Ой модон набшаhалаг,

Хоолос хүсэжэн ургаг,

Орон дэлхэймнай нюрууhаа

Хог бузар арилаг!

Галина (Доржи-Ханда) ДАШЕЕВА-БАЗАРЖАПОВА шүлэгүүдые оршуулаа, энэ хуудаhа бэлдээ