Янгаажанай дасанай 200 жэлэй ойн баяр

Сентябриин 7-до, монгол һарын 15-да, Янгаажанай дасанай 200 жэлэй ойн баярые тэмдэглэһэн ехэ найр нааданда харалган бүрхэг байгаашье һаань, хүн зон олон түмэнөөрөө суглараа. Заншалта ёһоороо Эрын гурбан наадан, арадай нааданууд үндэр хэмжээндэ үнгэргэгдөө. Буряадаймнай бэлигтэй дуушад, хатаршад уран бэлигээ арад зондоо бэлэглээ. Гол үйлэнь гэхэдэ, урдын дасануудта үнгэргэгдэжэ байһан Цам болоо.

Эртэ үглөөнһөө эхилжэ, Оросой будаадын шажантанай Заншалта Сангхын дасануудай шэрээтэнэр хуралай уншалгануудые бүтээгээ. Удаань 24-дүгээр Бандида Хамба лама Дамба Аюшеевтэ мандал үргэгдэжэ, бүреэ бэшхүүрнүүд хүүежэ, сан хэнгэрэгүүд на­яржа, Цам эхилээ. Цамай нааданай үедэ бо­ложо байһан үйлэнүүдые Буда шэрээтэ уран хөөрөөгөөрөө бултанда тайлбарилжа үгөө.

Нэн түрүүн мадага һэлмэ ба сагаан хохимой габала хоёрнуудые бариһан бүхы юумэндэ һонор һарагар эбэртэ Буга, юушье дааха һээр нюрга бүхэтэй Буха гаража, түргэн хатараараа бэшэ бурхадые буулгаха хатар гүйсэдхэжэ, талмайе сэбэрлэн арюудхаа. Габала соогоо суглуулһан арюун аршаанаараа сүршөө. Тии­гэхэдээ гол шухалань - амитан зоной һанаа сэдьхэл, бодол арюудхана гэжэ Буда ламбагай тайлбарилаа.

Буга буха хоёр

Тэдэ хоёрой бэлдэһэн талмайда Буряадай бүхы дасануудай һахюуһад болохо Жамсаран, Һама һахюуһанууд пүрбэнүүдээр, габалануу­даар самнажа, һүр жабхалантайгаар хатараа гүйсэдхөө. Буряад орондо Һама һахюуһан Улаан һахюуһан гэжэ ехэтэ хүндэлэгдэдэг байһан, багынь элдэб янзын бага, ехэ шүрэнүүдээр гоёогдодог, багажа зэбсэгынь - алта мүнгөөр, хубсаһа хунарынь дээдын шанарай хоргой тор­гоор бүтээгдэдэг һэн.

Жамсаран һахюуһан

Һама һахюуһан

Тэдэнэй удаа Арсалан ба Чусирин матар (крокодил гэжэ Буда ламбагай тайлбарилна) хоёр хүсэтэн газар дэлхэй дээрэхи болон уһан далайн гүнзэгыдэхи муу муухайе даран һүнөөнэ. Удаань араг яһан бэетэй, хухигар сагаан хохимой толгойнуудтай, ута хюмһатай, һамнагдаагүй бусайдашаһан үһэтэй Хүүрэй эзэд гаража, жэхыдэһэ хүрэмэ хатар гүйсэдхөө. Тэдэнэр иигэжэ нүгшэһэн хүнүүдэй загуурида төөриһэн һүнэһэнүүдые барижа, Шойжол хаан­даа үгэхые бэлдэнэ.

Арсалан Чусирин хоёр

Хүүрэй эзэд

Энэ удаа амитан зонхон хоёроо амгалан тай­банаар ажаһуухыень алдалгүй хаража, һахижа байдаг, хуһан модон тулгуураа тулаһан Сагаан Үбгэн арай ёохон гаража, Гурбан эрдэнидээ гурба дахин һунан мүргэжэ, һайн һанаанай, нигүүлэсхы сэдьхэлэй дэлгэрхын тула хүнэй хомхой хобдог, хэнтэг һаналые даран һүнөөгөөд, далгын хоол дэлгэжэ, үри хүүгэдые хүндэлөө. Тиигээд һоно боргооһые, муу муухайе үргөөхэ наджаагаа үни удаан бэдэрнэ, эрхеэрээшье үзөөд туршана. Тииһээр байтараа муу һанаа, мухар дотор элишэлһэн барые амаргалынь заалажа даран усадхаад, арһыень үбшэжэ аба­ад элдэнэ - тиигэжэ хүнэй муу һанаа, муу хорото эрмэлзэл дараһанаа харуулна.

Сагаан Үбгэн

Тэрэнэй һүүлээр шажаниие, арад зониие хамгаалагша Шинади - Арбан һахюуһад (догшодууд) хатаран гаража, уур сухалаараа муу эрмэлзэлэй хойшолонгуудые дараһан хатар хатарна. Тэдэнэй хатаржа байхада, Шойжол һахюуһанай Замунди ханда­маан баруун гартаа гурбан зэбэтэй жада, зүүн гартаа хара толи барижа самнана.

Шойжолой хандамаан Замунди

Тиигэһээр байтар Шойжол (Ямандага) – Эрлиг Номуун хаан өөрөө гаража ерэнэ. Гурбан юртэмсые, үнгэрһэн, мүнөө оршоһон, ерээдүйн сагуудые ото һэтэ харбан хараһан гурбан нюдөө ялалзуулан, толгой дээрэхи хохимой толгойнуудаа, һарагар ехэ эбэрнүүдээ, ошороо һэжэрүүлэн, баруун гартаа хохимой толгойтой һүлдэ бажууһан, төөриһэн һүнэһэ бариха бугуули, гохо, һэлмэ, үйлын үриие, заяанай һудар хараха толи, нүгэл шэбэлые тодорхойлхо шэгнүүр бариһан тэрэ оршолон юртэмсын бүхы муу муухайе даран һүнөөһэн хатар һүртэйгөөр хатарна. Тиихэдэнь эгээл һайн һайханиие, арюун сэбэрые асардаг марал буга ерэжэ, бул­та бүгэдөөрэн илалтые тэмдэглэһэн хатар ира­гуу хүгжэм доро гүйсэдхэнэ. Цамай нааданай түгэсхэлые бултан даллага хурылжа үнгэргөө.

Шойжол (Ямандага) – Эрлиг Номуун хаан

«Цам үнгэргэгдэхэдөө, элдэбын һаад тодхорнуудые, гай баршадые, үбшэ хабша, бузар буртагые, хоро шарые усадхана болон энэ газар дайдын, аршаан булагуудай эзэд сабдагуудые номгоруулна.

Бултанай хатар

Дээдэ Онгостойн Дуйнхор дуганай, Янгаажа­най Ошор-Дарын ордоной шэрээтэ Цыденов Буда ламбагай сурбалжалагшадтай уулзажа, уран хөөрөө дэлгээ.

- Буряад орондоо мэдээжэ Янгаажанайм­най дасан баян түүхэтэй. Уран гоё барил­гаараашье суутай байһан гээшэ. 1825 ондо бодхоогдоһон түүхэтэй. Урид Ивалгын буряад хасагууд Сэлэнгын Загастайн дасанай жин­дагууд байһан. Өөһэдөө олоншье, хүсэтэйшье болоходоо, тэдэнэр өөрын дасантай болохо гэжэ шиидэһэн байна. Тиимэһээ Янгаажанай дасан сэрэгшэ хүбүүдтээ ходо туһалжа байһан түүхэтэй. Орос-Япон дайнда олон хасагууднай хабаадаа һэн. Дэлхэйн 1-дэхи дайнда 200 хаса­гууднай мордоходоо, энэл дасандаа мүргэжэ, Этигэлэй Хамбын адиста хүртэһэнэй ашаар амиды мэндэ бусаһан түүхэтэй. Эсэгын ехэ дайнай урда дасанай һандаргагдаһаниинь, шажан мүргэлэй хоригдоһониинь харамтай юм. Дасанайнгаа байгаа һаа, хэды олон хүбүүднай амиды бусажа, гэр бүлэ боложо, үнэр баян айлнууд үри үхибүүдээ үргэн тэнжэ­эхэ, арадайнгаа ажахы эршэтэйгээр бодхоохо байгааб! Теэд хэдышье хорюултай байхадань, ламанарай үгышье, дасанай һандаржа бай­гаашье һаань, дасан хиидэймнай һахюуһад хаанашье ябаагүй, этигэжэ байһан зондоо туһалха гэжэ ойлгохо хүнүүд, үбгэ эсэгэнэрынь нюусаар дасанайнгаа шорой хүбүүдтээ үгэжэ мордуулһан, тиигээд дайнһаа угтажа байһан ушарнууд мэдээжэ. Мүнөө бидэ СВО-до мордо­хо хүбүүдтээ мүргэл үнгэргэнэбди, тэндэ тэмсэ­жэ байһан хүбүүдтээ али болохоор туһалнабди. Шухалань гэхэдэ, бидэ тэдэнэйнгээ түлөө бултыень нэрлэжэ (хандаһан хүнүүдэй) саг үргэлжэ мүргэнэбди - амиды мэндэ нютаг нугадаа бусажа муу муухайе дараг.

Тиигээд шэнэ сагта дасан бодхооһоноо:

- XII Бандида Хамба лама Даши-Доржо Этигэлов Янгаажанай дасанда гэбгы байһан, багшалһан, удаань шэрээтээр 1903 онһоо 1910 он болотор байһанаа, Бандида Хамба ламаар һунгагдажа баталуулагдаһан юм. Этигэлэймнай Хамбатай холбоотой дасанууд хуу һэргээгдээ ха юм, ушар иимэһээ бидэшье Янгаажанайнгаа дасан бодхоохо хүсэлтэйбди гэжэ Аюшеев Дамба Хамбадаа хандахадам­най, Ошор-Дариин үргөө бодхоогты гэжэ айладаа һэн. Тиигээд лэ бүхы зон хүсэ шадалаа элсүүлжэ, арадай барилгын ашаар энэ ордон бодхоожо, 2020 ондо рамнайлаабди. Энэ жэлэй эхиндэ, Сагаан һарада Бандида Хамба ламадаа баһал хандаабди: Янгаажанаймнай дасан байгуулагдаһаар 200 жэл болохонь. Нэрэтэй түрэтэйгөөр тэмдэглэхэ гэнэбди гэхэ­дэмнай, Дамба Хамбамнай зүбшөөжэ, ехэ найр һайнаар үнгэргэхыемнай айладхаа юм. Тиигээд лэ эмхидхэлэй бүлгэм байгуулжа, бэлэдхэлэй ажал эршэмтэйгээр ябуулагдаа. Мүнгэ санга суглуулхаһаа эхилээд, ажал ехэ байгаа. Хэһэн ажалаймнай үрэ дүн энэл харагдажа байна. Туһаяа хүргэһэн бүгэдэ зондо баяр хүргэнэб. Ганса дасанай бэшэ, булта зоной хэрэг ха юм даа. Булта бүгэдэнэйнгөө иигэжэ эбтэй эетэй­гээр, урагшаа һанаатайгаар энэ дэмбэрэлтэ хэрэгтэмнай хабаадажа байһандань баяртайб. Цамда хабаадаһан Дуйнхорай, Янгаажанай дасануудай ламанаршье дэмжүүлһэндээ ехэ баяртайнууд. Олондо мэдээсэл тараадаг, олоной һанаа бүридхэдэг таанадтаа хөөрэжэ байһамни, нараншье баяраа мэдүүлжэ, туяа­гаа сасаба ха юм, баяр хүргэнэб! – гэжэ шэрээтэ ламбагай, Оронгын хүбүүн Янгаажанай дасанай ойн баярай һайн һайханаар үнгэржэ байһанда баяраа мэдүүлээ.

Цамай һүүлээр Буряад ороноймнай уран бэлигтэн дасанайнгаа урдахи талмайда дуу хатараа дэлгээ. Тэдэнэр мүн лэ мори урилда­анай газарта түхеэрэгдэһэн багахан тайзан дээрэ тоглолтоёо үргэлжэлүүлээ.

Цыден-Еши Бимбаев

Эрын гурбан нааданшье эршэтэйгээр үнгэрөө. Һээр шаалгаар һонирхожо, Эрдэни Тарбаевтай уулзаха һанаатай, саарһа данса­нуудые бэлдэжэ һууһан Арюна Дондоковаһаа һурагшалжа байтараа, нютагайнгаа һэершэтэй уулзажа хөөрэлдөөбэбди.

- Санагымнай голдо үбһэ ногоон һайн гара­жа, адуу малдаа хүсэд хүрэхэ тэжээл саг соонь бэлдээбди. Тиигээд лэ сүлөөтэйгөөр эдэ найр наадануудта хабаадажа байнабди – иимэ сүлөө сагта наадануудаа үнгэргэжэ байһаниинь ехэл һайн гээшэ. Захааминһаа олон тамиршад яһала урагшатайгаар хабаадажа байнабди. Үнгэрһэн «Хонишоной найрташье» 120 һэершэдэй дунда ехэ урагшатай байгаабди. Түгэсхэлдэнь манай һэершэд тэмсээд, Мунко Хадаевнай абарга болоол даа. Даниил Нохоров ахатамнай сэгээ дуугаар 2-дохи һуури эзэлжэ шадаа. Иигэжэл нютаг нугынгаа нэрэ солые дуудуулжал яба­набдил даа, - гэжэ Тимур Дылыков нааданай забһарлаха хоорондо түргэхэн хөөрэжэ үрдибэ.

Бүхэ барилдаан заншалта ёһоороо хабаа­дагшадыешье, харагшадыешье олоор суглуу­лаа. Эрын гурбан наадые ехэ үмэгшэлжэ, олон түмэнэй хабаадалгатай ехэ наадан болгожо шадаһан Хамба лама, илангаяа барилдаанда дуратай, мүнөөшье түрүү зэргэдэ хаража, һанаагаа зобожо байгаа. Энэ нааданда Хамба ламын дурадхалаар шэнэ гурим баталагдаа: барилдаха дүхэриг 5 метр үргэнтэй байха ёһотой. Иимэ гуримаар барилдаашадай бэе бэеһээнь холодохо, «гүйхэ» ушарнууд болюулагдаба гээшэ. Адаглажа байхада, шэнэ гуримда дадахань бэрхэтэйшэг лэ байхань хаш: олохон бүхэшүүл миил түлхюулжэ гү, али өөрөөшье мэдэнгүй дүхэригэй газаа орошоһоноо ойлгоно. Юуншье гээ һаа, шэнэ дүримөөр барилдаанай саг яһала алмагдана гэжэ хэншье арсахагүйл даа.

Бүхэ барилдаашадай тэмсээн

Һур харбалгада эрэшүүлһээ гадна эхэнэр мэргэшүүл олоороо хабаадаа, талын үргэн байһаниинь болоол даа.

Ара Хангай тайгатай Буряадни

Агнажа бэеэ тэжээдэг байгаа.

Ан гүрөөлөөр элбэг нютагни

Айхабтар мэргэшүүлээр баян даа,

- гэжэ манай Соёлма Самбуева тон зүб бэшэнэ.

Һур харбаан

Моридой урилдаха газар ехэ һайнаар түхеэрээтэй, багахан тайзаншье бии, энэ харалган үдэртэ харагшадай һууринуудай һарабшатай байһанда баярламаар байгаа.

Эрын гурбан нааданай хажуугаар һээр шаалган олониие хүлгүүлжэ байгаа. Хажуугаарнь шагай нааданшье бага ехэгүй олон зониие суглуулаа.

Һээр шаалган

Хура бороотой харалган үдэршье һаань, Үбэр Байгалһаашье, Эрхүү можоһоошье шагай­шад олоор буужа ерээ. Шангахан лэ тэмсээн боложо байна, - гэжэ Шагай нааданай федера­циин юрэнхылэгшэ Цырже-Мэдэг Баяртуевна Аюшеева мэдүүлээ.

Хажуудань һонин наада хүнүүд наадажа байна гэжэ анхарбаб. Шагай шүүрээлгэтэй адлишуу: үхэрэй эбэртэ уяатай хониной шагайе өөдэнь шэдэжэ тодон абахадаа, эбэртэ оруулха ёһотой. Харахада юрын аад лэ, баһал өөрын нюусатай наадан байба. Бага-ехэ, эрэ-эхэнэр, хүгшэн-залуу гэлтэгүй, хэнэйшье наадаха иимэ һонин наада хэн үнгэргэжэ байнаб гэжэ һонирхобоб.

- Бидэ хоёр өөһэдөө, Жаргал Цыбикнимае­вич нүхэртэеэ энэ наада эмхидхээбди. Анхан «Айрагай нааданда» хүнүүдэй наадажа байхые хараа һэмди. Тиигээд өөһэдөө туршаад үзэхэ гэжэ бодообди. Үхэрэй хоёр эбэр абажа, арил­гажа үнгэлөөд, шагайнуудые үлгэжэ уяад лэ, харагдахада аятайхан байхаарнь шүрэнүүдые һуулгаабди – иигээд лэ хэрэгсэлнай бэлэн болоно. Наадаяа «Аза талаан баригты!» – гэжэ нэрлээбди, - гэжэ Светлана Балдановна Цыде­нова ойлгуулаа.

Иигэжэл олоной хабаадалгатайгаар Янгаа­жанай дасанай 200 жэлэй ойн баяр үндэр дээдэ хэмжээндэ тэмдэглэгдээ. Буряадаймнай бэшэ­шье дасануудай эндэһээ жэшээ абажа, буряад арадайнгаа заншалта наадануудые иимэл үндэр хэмжээндэ үнгэргэжэ байхыень хүлеэе.