Буряад драмын театр – үндэр орьёлдо

Театрай 93-дахи хаһа Буряад драмын театрай түүхэдэ жэншэдгүй орохо. Энэ хаһада түрэл театрнай харагшадай һонорто 16 шэнэ зүжэгүүдые табижа, гүрэн доторойнгоо табан фестивальда хабаадажа, Монгол Улас, Үбэр Байгалай хизаар болон Буряадайнгаа нютагуудаар гастрольдо ябаа. Теэд гол туйлалтань гэхэдэ, Оросой «Алтан баг» гэһэн театральна шан болоно. Буряад театр анха түрүүшынхиеэ энэ шанда хүртөө гээд тэмдэглэлтэй. Бүхыдөө уласай зүжэгшэдэй энэ зургаадахи шан болоно, һүүлшынхиеэ арбан жэлэй саана энэ үндэр шанда хүртөө һэн гээд һануулнабди.

Шэнэ зүжэгүүд

Театрай 93-дахи хаһын шэнэ зүжэгүүд тухай хэлэхэ болоо һаа, тэдэ элдэб янзын жанрай: моноспектакль­нууд, зохёохы үдэшэнүүд, хүүгэдтэ зорюулагдаһан зүжэгүүд, спектакль-тоглолтонууд, һанаанда орошогүй ушарнууд. Тиихэдэ һургуулиин театрта хабаададаг үхибүүдтэй хамта мэргэжэлтэ зүжэгшэдэй наадаһан зүжэгүүд; Буряад театрай артистна­рай циркын орёо зүйлнүүдтэ һуража, Чингиз Айтматовай нивхүүд тухай табигдаһан зүжэг, Буряадай уран зохёолшон Раиса Белоглазовагай 1980-яад онуудта мэдээжэ болоһон «Ритка» туужаар табигдаһан зүжэг; Даши Намдаковой барималнуудаар табигдаһан «Степные миражи Dashi» гэһэн спектакль. Эдэ бүгэдэ олоной һайшаал, магтаалда хүртөө.

«Степные миражи Dashi» гэһэн зүжэг

Театрай баян репертуар

Ороһон лэ театрнуудтаа би анха­ралтайгаар афишануудые харадагби, репертуартайнь танилсадагби. Ехэн­хидээ эдэ мэдээнүүд театрай хүгжэлтэ болон арга боломжонууд тухай харуулдаг. Жэшээнь, Буряад театрта 24 хаһын туршада Саян, Эржена Жам­баловтанай болон Джемма Баторо­вагай хүгжэмэй пластическа «Yлеэн басагад» гэһэн зүжэг табигдана. Анха түрүүшынхиеэ 2000 оной октябрь һарада табигдаһан энэ спектакль соо арадай дуунууд, ёһо заншал харуулһан фольклор, Эрхүү буряадуудай хатар нааданууд харуулагдана. Тиихэдэ урда жэлнүүдтэ табигдаһан Олег Юмовэй «Барлаг!» (2022), Баир Бадмаевай - «Би - Толгонай» гэһэн моноспектакль (2021 он. 2023 ондо Кыргызтанда болоһон «Айтматов и театр» гэһэн фестивальда тус моно­спектакль эрхимлээ. Оросой габьяа­та зүжэгшэн Должин Тангатова эндэ наадана), Сойжин Жамбаловагай табиһан «KOREЯ_03» (2021), Олег Юмовэй «Полковник бэшэнэ» (2021 он. Советскэ Союзай Герой, гвардиин полковник Владимир Борсоевой бэшэгүүд болон тэмдэглэлнүүдтэ үндэһэлэн табигдаһан) моноспек­такль – эдэ бүгэдэ хирэ-хирэ болоод табигдажа байдаг. Үнгэрһэн 2023- 2024 онуудта табигдаһан зүжэгүүд дахин лэ олондо дурадхагдажа байдаг. Тиихэдээ энэнь зүб сэдэбээр шэлэгдэһэн зүжэгүүд гэжэ гэршэлнэ.

Буряад театр һонирхолтой репер­туартай гэжэ гэршэлхээр. Үнгэрһэн хаһада түрэл театрнай табан фести­вальда хабаадаа. Соёл ба уралигай уласхоорондын «Большой Алтай» гэһэн фестивальда «Долгин» (2023 он, режиссёр - Сойжин Жамбалова), «Дорж», 2014 оной «Старик и море» гэһэн моноспектакль (режиссёр - Олег Юмов) олоной анхаралда табиг­даа. Архангельск хотодо болоһон «Ломоносов фест» гэһэн фестивальда Буряадай түрүүшын эрдэмтэн Доржи Банзаровай наһанай намтараар 2021 ондо табигдаһан «Дорж» гэһэн моно­спектакль табигдаа.

«Мүнгэн баг» шан. Эрхүү хото

Эрхүү хотодо үнгэрһэн «Байкальский талисман» гэһэн уласхоорондын фестивальда Чингиз Айтматовай туужаар Марат Дашемпиловэй табиһан «Пегий пес, бегущий краем моря» гэһэн зүжэг олондо дурадхагдаа. Южно-Сахалин­скда үнгэрһэн Алас Дурнын тойро­гой театрнуудай фестивальда мэр­гэжэлтэ шүүбэришэд Олег Юмовэй «Dон Жуан» зүжэг шэлэһэн байна. 2024 ондо табигдаһан энэ спектакль «Эрхим дуэт» (Бато Шойнжонов - Дон Жуан, Буряадай габьяата зүжэгшэн Дария Шагдурова (Сганарель) болон костюмай эрхим зураашан (Буряадай дизайнер Надежда Абзаева) гэһэн шангуудта хүртөө. Тиихэдэ Евгений Вахтанговай тоонто Влади­кавказ хотодо үнгэрһэн «Вахтангов. Путь домой» гэһэн фестивальда Олег Юмовэй «Халхин Гол. Тангариг» гэһэн зүжэг уригдаа һэн.

«Халхин Гол. Тангариг» гэһэн зүжэг

Шэнэ 16 зүжэгүүд тухай хэлээ һээ, эдэниие бэелүүлхын түлөө 13 режиссёр болон түсэлнүүдэй авторнууд хабаадаа. Энэнь ехэ һайшаалтай! Теэд уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Олег Юмов эхилжэ байһан режиссёрнуудта туһалаа гэжэ арсалдаха дуратайшуул байха. Иимэ байха ёһотой ха юм. Өөрынгөө дүй дүршэлөөрөө хубаалдажа, ажа­лай бүхы ябаса хараха уялгатай бэшэ юм гү? Тодорхойлбол, «Пегий пес, бегущий краем моря» гэһэн зүжэг Эрхүү хотодо болоһон «Байкаль­ский талисман» гэһэн фестивалиин гол шан «Мүнгэн баг» абаа ха юм. Мүнөө мэргэжэлтэ шүүбэришэдэй дунда энэ зүжэг сэнтэй бриллиант гэһэн һураг таранхай. Тэдэнэр «Дашын талын зэрэлгээнүүд» гэһэн зүжэг үшөө хараадүй байна. Энэ зүжэгөөр Буряад театр ээлжээтэ хаһаяа түгэсэһэн байна. Харин июль һарада Даши Намдаковой урилгаар, тэрэнэй тоонтодо оршодог Ленд-арт «Тужи» паркда шэнэ зүжэгөө буряад театрайхид харуулаа.

Орос гүрэнэй можо нютагуудта үнгэргэгдэһэн фестивальнуудта табигдаһан зүжэгүүдые харагша­дай һанамжа яажа хубилнаб гэжэ анхархада, ехэ һонин. Зүжэг буряад хэлэн дээрэ табигдаха («Халхин Гол» - монгол хэлэн дээрэ) гэжэ мэдэхэдээ, хүнүүд: «Яагаад оршуулагдахаб? Уншаха гүбди?» - гэжэ һурадаг. Шэхэндээ шагнаха оньһон хэрэгсэл зүүгээд, оршуулгыень шагнахат гэхэдэ, ехэ гайхадаг. Танигдаа, мэдэгдээгүй юумэн ходол буруушаагдадаг гэһэн ёһоор: «Ямар һонин юм, таараагүй!» - гэжэ хэлэдэг. Теэд хахад час тухай болоходо, тайзан дээрэ боложо байһан үйлэ хэрэгүүд харагшын анхарал татажа, тэдэнэр оршуулга шагнажа байһанаа, огто ойлгохоо болишодог. Түрүүшын хэһэгэй дүүрэхэдэ, түрүүшын «Бра­во!» дуулдажа эхилдэг. Түгэсхэлдэнь альга ташалга 10 минутаһаа дээшэ, тайзан дээрэ эмхидхэгшэдэй гаража, хабаадагшадта диплом барюултарнь, нэержэл байдаг. Зүжэгшэдэйнгөө түлөө баярлажа, тэдэнэрээрээ омо­горхожо байхаш!

«Алтан баг» шан

Нёдондо жэлэй театрай ээлжээтэ хаһа «Халхин Гол. Тангариг» гэһэн зүжэгөөр түгэсөө һэн. Удаань 2024 оной сентябрь һарада Халхин Голой  илалтын 85 жэлэй ойдо зорюулагдаһан баярай хэмжээ ябуулгануудта Буряад театр энэ зүжэгөө Монголой табан аймагууд болон Улаан-Баатарта харуулаа һэн. Энэнь сэгнэшэгүй ехэ дүршэл болоо һааб даа.

Монгол орондо гастрольдо 

Тиимэһээ «Алтан баг» гэһэн Оросой Үндэһэтэнэй театрай шан барюулгын ёһололдо Казань хото ошоходоо, бата найдалтай ошообди. Буряад театрай «Үүрэй хираан эндэ аалин-аалин» ба «Дон Жуан» (режис­сёр - Олег Юмов) гэһэн хоёр зүжэг 567 зүжэгүүдһээ дипломантнууд болоо, харин «Халхин Гол. Тангариг» гэһэн зүжэг «Эрхим спектакль», «Эхэ­нэрэй эрхим роль» (Чимид-Цэрэнэй рольдо наадаһан Арюна Цыденова дэбжүүлэгдээ), «Эрхим драматург» (Буряадай мэдээжэ драматург Геннадий Башкуев дэбжүүлэгдээ) гэһэн номинацинуудта хабаадаа. Эдэ номинацинуудта нэгэшье шанда хүртэхэгүйдөө голхороошьебди, гайхаашьебди. Удаань жюриин гэшүүдэй нэгэн тайзан дээрэ гаража, ехэ гүрэн тухайгаа хэлэжэ эхил­хэдэнь, ойлгоншьегүй гар утаһан дээрээ буулгахаа бэлдэжэ эхилээб: тухайлаа гүб? Манай Рая Бадмаевада нэрэтэ шагнал барюулагдахада, аса­ри ехэ баярлаашье, бахархаашьебди! Арюна Раяын гансашье суг хүдэлдэг нүхэр бэшэ, харин түрэлынь болодог, тэрэнэйнгээ түлөө «Алтан баг» шан­гынь абаа.

Хоёрдохи «Алтан баг» шанда Хабаровскын хүгжэмэй театр хүртөө гээд хэлэлтэй. 2024 оной октябрь һарада энэ театрай байшан түймэртэ абтаашье һаань, тэдэнэр ажалаа үргэлжэлүүлнэ, байшангаа заһабарилна.

Тиимэшье сэнтэй шан бэшэ

Манай театрай абаһан «Алтан баг» шан бэшэ шангуудта орходоо, тиимэшье удха шанартай бэшэ гэжэ нютагаархидһаа гайхажа дуулаһан байнаб. Тиимэ гү? Үнэхөөрөө гү? Шан тухай дүримүүд соонь, хаанань­шье энэ шангай зариманиинь удха шанартай гэжэ хэлэгдэнэгүй. «Алтан баг» хадаа «Алтан баг». Бидэнэй – нэрэтэ болон жюриин гэшүүдэй шиидхэһэн. Тиихэдэ «Алтан баг» гэһэн хоёрдохи шан хэндэ, юунэй түлөө жюри барюулааб гэжэ хара­жа үзэхэдэ, тэрэ бүришье сэнтэй болоно. Нэрэтэ шагнал тухай хэлэхэ болоо һаа, ори ганса зүжэгшэн тай­зан дээрэ суг хүдэлдэг нүхэдгүйгөөр, режиссёргүйгөөр иимэ үндэр шан­да хүртэжэ шадахагүй.

Рая Бадмаевада барюулагдаһан томо «Алтан баг» олоной һонорто театр соо табигдаха, харин 2025 ондо бүтээгдэһэн «Алтан багай» тусхай тэмдэг зүжэгшэн гэртээ хадагалха. Буряад театр «Алтан баг» шантай гэжэ омогорхон хэлэхэдэ, ямар баяр­тайб даа. Энэмнай театрай ажалай шанар шэнжэ тухай харуулна ха юм.

Ганса зүжэгүүд табигданагүй

Буряад театр 93-дахи хаһадаа гансашье зүжэгүүдые бэлдээ бэшэ. Тэдэнэр «Этика» К.С. Станиславско­го» гэһэн түсэл эхилээ, тэрэниинь саашадаашье үргэлжэлхэ.

Ээлжээтэ хаһынгаа эхиндэ Бан­дида Хамба ламанарай институдай байгуулагдаһаар 260 жэлэй ойдо болон Ивалгын дасанай шэнэ дуганай нээлгэндэ Буряад театрай зүжэгшэд «Доншуур маани» бэлдэ­жэ гүйсэдхэһэн байна, удаань энэнь клип болгогдоо.

Гэхэтэй хамта, Буряад Уласай габьяата артист Чимит Дондоковой гүйсэдхэһэн «Эрьен «жаргаха» наhан» гэһэн дуунда клип буул­гагдажа (Буряад театрай зүжэгшэн Булат Буралов эндэ хабаадалсаа), интернет сүлжээндэ тэрэнь таража, олон хүн хараһан байна.

Тиихэдэ Буряад театр хоёр фильм бэлдээ. Режиссёр Олег Юмов баримтата «Воины Бурятии на служ­бе Отечеству» болон уран һайханай- баримтата «Фронт» Цэгмид – символ дружбы» гэһэн фильмүүдые буулгаа.

Театрай ээлжээтэ хаһада Буряад театрай зүжэгшэд болон режиссёр­нууд кино буулгахада хабаадалсаа. Олег Штром гэгшын буулгаһан «9 секунд» гэһэн уран һайханай филь­мдэ Бато Шойнжонов гол рольдо наадаа. Энэ кино «Правильное кино» (Москва) гэһэн Уласхоорон­дын V фестивалиин, «Свидание с Россией в Бурятии» кинофестива­лиин, «Золотая башня» (Ингушети Улас) гэһэн Уласхоорондын Х фести­валиин Гран-при шанда хүртөө. Эндэл «Эрэ хүнэй эрхим роль» гэһэн жюриин шан Бато Шойнжоновто барюулагдаа. Тиихэдэ хабаадаһан бүхы фестивальнуудта энэ фильм шангуудта хүртөө.

Буряад театрай бүлэг зүжэгшэд Татьяна Мирошник гэгшэ режис­сёрой буулгаһан «Слёзы дракона» гэһэн фильмдэ хабаадаа.

«Свидание с Россией в Бурятии» гэһэн кинофестивальда Олег Юмо­вэй буулгаһан «Соприкосновение гранями» гэһэн баримтата фильм эрхимлээ. Энэл ажалынь «Свидание с Россией в Архангельске» гэһэн кинофестивальда хабаадаа. Сочи хотодо үнгэргэгдэһэн «Евразия Кинофест» гэһэн хэмжээ ябуулгада Олег Юмовэй «Фронт» Цэгмид – сим­вол дружбы» гэһэн фильм хабаадаа.

XXIV Бандида Хамба лама Дамба Аюшеевэй «Заметки буддиста» гэһэн номоор Буряад театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Олег Юмов (абяа найруулагша – Юрий Банзаров) абяа буулгаһан байна. Энэ ажалай удаа соёл уралигай һалбарида ажалладаг хүнүүдтэ туһалдаг Янжима бурханиие Хамба лама театрта бэлэглээ. Мүнөө теа­трай гурбадахи дабхарта Янжима бурхан оршоно, хүнүүд ороһоор лэ, энэ бурханда мүргэнэ.

Янжима бурханай үршөөлөөр

Оросой Холбоото Уласай теа­трай ажал ябуулагшадай зүблэлэй үнгэргэдэг хэмжээ ябуулгануудта, мүрысөөнүүдтэ, һуралсалай про­граммануудта Буряад театрай зүжэгшэд эдэбхитэй хабаададаг. Тиигэжэ Буряад Уласай арадай зүжэгшэн Надежда Мунконова Москвагай можын Старая Руза нютагта үнгэргэгдэһэн «Лабора­тория 40+» (театрта 15-20 жэлһээ дээшэ хүдэлжэ байгшад түсэлдэ оролсоно) гэһэн түсэлдэ, Крымдэ эмхидхэгдэһэн «Школа руководите­лей региональных отделений СТД РФ» гэһэн программада хабаадал­саа.

Удаадахи амжалтануудай нэгэн гэхэдэ, «Буряад Уласай габьяата зүжэгшэн» гэһэн нэрэ зэргэ Даши­нима Доржиевта олгогдоо. Театрай зүжэгшэд болон хүдэлмэрилэгшэд Буряадай Засагай газарай болон Соёлой яаманай грамотануудаар шагнагдаа.

Монголдо гастрольдо ябаха­даа, «Халхин Гол. Тангариг» гэһэн зүжэгөө Буряад театр харуулжа, тэн­дэ хабаадаһан зон Буряад Уласай «Халхин Голой Илалтын 85 жэлэй ойдо» гэһэн шагналда хүртөө.

Орос болон Монгол гүрэнүүдэй хоорондо соёлой болон түүхын харилсаа холбоо бэхижүүлһэнэй түлөө, уласхоорондын түсэлнүүдтэ горитой хубитаяа оруулһанайнь түлөө Буряад драмын театрай захи­рал Цыпилма Очировада болон уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Олег Юмовтэ Монголой Юрэнхылэгшэ Хани Барисаанай орден барюулаа.

Буряад драмын театрай захирал Ц. Очирова, уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ О. Юмов

Ехэ ажал хэгдэжэ, театрай 93-дахи хаһа ялас гэмээр үнгэрөө. Ээлжээтэ 94-дэхи хаһа эхилбэ. Түрэл театртаа ерэгты, Оросой драматическа спек­такльнуудай эрхимүүдые, «Алтан баг» шан нюдөөрөө хараха аргатайт.

Алла НАМСАРАЕВА,

Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын театрай пресс-секретарь