“Алтанай болзор” – хүнэй хожоршогүй шунал, садахагүй сэдьхэл

Майн 20-до Буряадай Үндэһэтэнэй номой санда Цыдып ЦЫРЕНДОРЖИЕВАЙ «Алтанай болзор» гэһэн романтай танилсалгада буряад уран зохёолдо дуратайшуул, Цыдып Балдановичай түрэл хэбэд номхон Хэжэнгын зон, ниитын ажал ябуулагшад олоороо суглараа.

Тус роман XX зуун жэлэй 1920-1930-аад онуудай үймөөтэ үедэ Яруунын аймагай Заза болон Иисэнгэ нютагуудта үнэн болоһон ушарнуудһаа үндэһэлэн мүндэлһэн байна. Зохёол соо тэрэ үеын сагта алтанай түлөө ямар аймшагтай аласалдаан, хулгай дээрмын боложо байһые гол геройн, хитад хүнхүүзэй наһанайнь уршагта замаар тон тодоор зураглан харуулна. Тиигэһээр байтар, Орос гүрэндэ Зүблэлтэ засаг батаар тогтожо, тэдэ дээрмэшэдэй харгын хаагдаһан тухай дэлгэрэнгыгээр харуулагдана гэжэ сугларһан зон тэмдэглээ. Уран зохёолшын түрэл Хэжэнгын аймагай засаг дарга Геннадий Зундуевич Лхасаранов, аймагай Һунгамалнуудай зүблэлэй түрүүлэгшэ Доржо Бальжинимаевич Бадмаев, аймагай захиргаанай ударидагшын орлогшо, Ниигэмэй талаар хорооной түрүүлэгшэ Батор Кимович Тарнуев, Худанай сомон дарга Жаргал Цымпилович Дамбаев, Хэжэнгын 1-дэхи интернат һургуулиин захирал Батор Нимаевич Шойдоков, Хэжэнгын түбэй номой сангай захирал Эрдэни Герасимович Галданов, Хэжэнгын 1-дэхи һургуулиин захиралай орлогшо Цырегма Бабуевна Гомбоева гэгшэд нютагайнгаа хүндэтэ уран зохёолшые шэнэ номоорнь, наһанайнь нүхэр Октябрина Гомбожаповнатайнь удаадахи ехэ амжалтаарнь халуунаар амаршалжа, бэлэг сэлэгүүдээ барюулаа.

Мүн лэ Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг, ажалладаг нютагаархидынь: Буряадай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай захирал Булат Баирович Шойнжонов, Поселиин дунда һургуулиин захирал Баир Кимович Ширапов, эрдэмтэ профессорнүүд: гүн ухаанай эрдэмэй доктор Энхэ Чимитович Дарибазарон, багшын эрдэмэй доктор Сономбал Цыденович Содномов, Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин доцент Лариса Батуевна Будажапова гэгшэд Цыдып Цырендоржиевай уран зохёолнуудай болон мүнөө үеын буряад прозын онсо шэнжыень тэмдэглээ. Тиихэдээ мүнөө сагта прозоор бэшэдэг буряад уран зохёолшодой үсөөн болоһыень сэхэ хэлээ. Ушар иимэһээ Цыдып Цырендоржиевай уран зохёолнууд бүри сэнтэй болоно.

Буряадай багшанарай колледжын захирал Соёлма Нимбуева “Алтанай болзор” роман соохи үйлэ хэрэгүүдэй имагтал Яруунын газар нютагуудта үнгэрһэниие тодоруулан хөөрэжэ үгөө.

Уран бэлигни хаанаһаа эхитэйб гэжэ уран зохёолшо хөөрэхэдөө, нэн түрүүн Дулма Бодиевна нагаса эжыгээ дулааханаар “минии Арина Родионовнамни” гэжэ дурсана. Цыдып хүбүүн бүри һургуулида ябахаһаан эхилээд, зохёолнуудые найруулжа эхилһэн. Энээн тухайнь “Добын долоон хүбүүдшье” гэршэлнэ. Тиихэдээ ном ехээр уншадаг “нюдөөрөө залгяад, ухаагаараа жажалдаг хоолтой” байһаниинь хэлэгдээ. Харин буряад уран зохёолдо “Папансаг” туужаараа хүүен орожо, 3-дахи долгиной онсо өөрын уран зүргэтэй бэлиг түгэлдэр уран зохёолшон гэжэ мэдээжэ болоо бэлэй гэжэ эндэ үшөө дахин һануулагдаа.

“Ном – нүхэр, нойр – дайсан” гэһэн үгэнүүдые журам болгон баримталһан уран зохёолшо эсэшэ сусашагүйгөөр хүдэлнэ. Үбшэндэ дайрагдажа, эрэлхэгээр тэмсэжэ, Октябрина Гомбожаповнагайнгаа нэтэрүү оролдолгоор дабажа гараад, ганса һалгай гараараашье бэшэдэг болоошье һаа, хэдэн ехэ захатануудые бүтээгээ. Хэды олон роман, туужанууд сагаа хүлеэгээд, хэблэгдэнгүй байна гээшэб: арба гаран роман, зургаан туужа! Теэд эдэ зохёолнуудые хэблэжэ, нара харуулхын тулада хэды шэнээн мүнгэн зөөри хэрэгтэйб, хаанаһаа олдохоб?

Максим Горькиин нэрэмжэтэ Уран зохёолой дээдэ һургуулида уран бэлигээ мүлиһэн, Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ һургуули дүүргэһэн уран хурса гуурһатай Цыдып Балданович “Буряадай залуушуул”, “Буряад үнэн” сонинуудта сурбалжалагшаар, таһагуудые даагшаар хүдэлөө. Засаг түрэнүүдэй һэлгэлдээнэй эгээл хүндэ хүшэр үедэ “Буряад үнэнэйнгөө” эрхилэгшэ байһыень “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшангай захирал-ахамад эрхилэгшэ Даши-Доржо Найманович Болотов дурсан хөөрөө. Буряадай Уран зохёолшодой холбоондо, “Буряад үнэндэ” хамта хүдэлһэнөө Намжилма Нанзатовна Бальжинимаева дулааханаар һанан дурсахадаа, Цыдып Балданович хэзээдэшье ноёрхожо, өөдэрхэжэ, нэгэ үлүү зан гаргажа ябаагүйл даа гэжэ тэмдэглээ. Зохёохы замаа эхилхидээ, Цыдып Цырендоржиев шүлэгүүдээр эхилээ һэн, түрүүшынь “Энхэрэл” ном шүлэгүүдэй суглуулбари һэн гэжэ мүнөөнэй уншагшад һананашьегүй ха. Энэ уулзалгада зэдэлһэн дуунууд Цыдып Балдановичые үшөө бэрхэ ирагуу найрагша байһыень гэршэлээ. Уран зохёолшын шүлэгүүдээр найруулагдаһан дуунуудые Баирма Дамдинова, Жаргал Тунжинова, Жаргалма Галданова, Ира Цыренжапова, Гэрэл Цыденова гэһэн нютагайнь дуушад “Һарахан”, “Саһан ороно”, “Нютагни”, “Гоё даа” дуунуудыень олоной һонорто дурадхаа. Нарана Бурхиева, Дмитрий Хворостовскиин нэрэмжэтэ урлалай дээдэ һургуулиин оюутан, видеогоор дуулаа. Эдэ дуунуудай хүгжэмыень Ринчин Бурхиев найруулаа һэн гэжэ тэмдэглэе. Ринчин Бурхиев өөрөө “Табитай болооб” гэһэн дууень гүйсэдхөө. Цырен Шойжонимаев мүнөө олоной дунда ехээр дэлгэржэ байһан “Инагай хүсэл” дуугаа зорюулжа, номоо бэлэглээ.

«Алтанай болзор» романтай танилсалга мүнөө үеын буряад уран зохёолдо шухала үйлэ хэрэг болоо гэжэ тэмдэглэе. Цыдып Цырендоржиев шэнэ романуудайнгаа нэгые хэблүүлжэ, соёлой уг баялиг, түрэл хэлэнэйнгээ онсо өөрсэ ёһо заншал, баялиг сахин хамгаалха хэрэгтэ ехэ хубитаяа оруулбал даа.