Аман зохёолой эрдэни зэндэмэни

(Түгэсхэл)

- Баир Сономович, та шэнэ хэблэгдэһэн ном соо баруун гүрэнүүдэй эрдэмтэдэй “Гэсэр” үльгэртэ ехэ анхаралаа хандуул­даг тушаа бэшэһэн байнат. Тэдэ мэдээнүүдтэеэ уншагшадые танил­суулыт.

- Монгол туургата арадуудай үльгэр туужануудые шэнжэлэлгын хэрэгэй ёһото пионер – Амери­кын эрдэмтэн Дж.Куртин. Тэрэ 1900 ондо Усть-Ордын тойрогоор аян­шалжа, буряад угсаатанай байдал шэнжэлһэн, ехэ сэнтэй баримта- нуудые суглуулһан түүхэтэй. Тиихэ­дээ Маншуд Имегенов гэһэн эхи­рэд-булагад угай суута үльгэршэнэй түүрээлгын үльгэр бэшэжэ абаһан байна. 1909 ондо Дж.Куртин аян за­майнгаа дүнгүүдээр “Урда Сибирь руу аяншалга” гэһэн ном хэблэһэн.

Б. Лауфер гэһэн немец шэнжэ­лэгшэ “Гэсэрые” Монголой аман зохёолой эгээл һонирхолтой найруулга гэжэ нэрлээд, тэрэниие шудалалгын тусхай арга заабаринуудые байгуул­ха тухай бэшэһэн байна.

Мүн лэ Германиин эрдэмтэн Валь­тер Хайссиг гэсэриадые шэнжэлэлгын хэрэгтэ ехэ хубитаяа оруулһан аша габьяатай. Тэрэ домогто үльгэрые гүнзэгыгөөр шэнжэлэлгын “Арадай шажан мүргэл ба аман зохёолой найруулганууд”, “Баатарнуу­дые амидыруулга”, “Андулма хаантай тэмсэл”, “Гэсэрые шудалалга. Мон­голой “Гэсэрэй” шэнэ бүлэгүүдые шэнжэлэлгын баримтанууд” болон немец хэлэн дээрэ оршуулгатай монгол “Гэсэр” туужын һонирхолтой номуудые хэблэһэн.

Монголые ба Түбэдые шэнжэ­лэгшэ эрдэмтэн Доминик Шрёдер Түбэдэй монгол угсаатанай Гуан-Бо-Сдзи гэһэн үльгэршэнэй түүрээлгээр “Гэсэр” үльгэрые бэшэжэ хэб- лэһэн байна.

Мүн лэ Венгри гүрэнэй Л.Лёринц, Д. Кара ба А. Бирталаг гэһэн эрдэмтэд “Гэсэрые” шэнжэлэлгын хэрэгтэ ехэ хубитаяа оруулһан гэжэ тэмдэглэхэнь шухала.

К.Танака гэһэн Япониин шэн­жэлэгшэ Дж. Куртиниин япон хэ­лэн дээрэ оршуулагдаһан эхирэд-булагадай “Гэсэртэй” танилсаад, ехэ һонирхоһон ушараар Буряадай гэсэриадые шэнжэлэлгын хүдэлмэринүүдые ябуулһан юм.

2009 ондо Буряад орондо гэсэ­риадые шэнжэлэлгын аха захатан А.И.Улановай түрэһөөр 100 жэлэй ойдо зорюулагдажа, “Гэсэриадын шу­хала асуудалнууд: домогто найруулга ба угсаатанай соёлой заншалнууд” гэһэн ном нара хаража хэблэгдэһэн юм. Тэрэ суглуулбариин хэблэлдэ Р. Амайон (Франци), К. Сагастер (Гер­мани), Л. Лёринц (Венгри), Л. Харви­лахти (Финлянди), К. Танака (Япон), С. Дулам (Монгол), Э. Гэрэлжав (Хитад) гэһэн хари гүрэнүүдэй олон элитэ эрдэмтэд хабаадажа, түрүүшынхиеэ ехэ үргэн дэлгэр ба гүнзэгы удха ша­нартай ном толилогдоһон ушартай.

Мүнөөдэрэй байдалаар, “Гэсэ­рые” шудалалга олон гүрэнүүдээр хүгжэжэ, Монголые шэнжэлэлгын эр­дэмэй шухала хубинь болонхой.

- “Гэсэр” домогто үльгэр эгээл түрүүн ямар угсаата арадай дунда мүндэлһэн үндэһэ гарбалтайб?

- Гэсэриадын ямар арадай дун­да мүндэлһэн үндэһэ гарбал тушаа эгээл орёо ба тоосолдоото асуудал­нуудай нэгэн болоно. Түб Азиин, Урда Сибириин ба Түбэдэй арадуудай хоорондохи түүхын ба соёлой бата бүхэ холбооной утаһаар олон угсаатанай аман зохёолой үльгэр до­могто нюур болоһон ушартай. Энэ хадаа ёһото феномен!

Ехэнхи эрдэмтэдэй тэмдэглэһээр, “Гэсэр” домог I мянган жэлэй хоёрдохи хахадта түүрэг-монгол угсаатанай дунда мүндэлһэн. Энэ талаар Буряадай элитэ эрдэмтэн Цыбен Жам­цараногой баримтануудта тусхай анхарал хандуулагдана. Ц. Жамцарано­гой баталамжаар, «Гэсэр» үльгэр VII зуун жэлдэ Куку-нор гэһэн орондо ба Хуанхэ мүрэнэй эхин шадархи газарнуудта монголшуудай ажаһуудаг үедэ мүндэлһэн. Тэрэ сагта монголнууд тангудуут гэһэн аймаг угсаата­ниие мэдэл дороо баряад байһан түүхэтэй.

Ц. Жамцарано Буряадай аман үгын “Гэсэр” үльгэрые 1716 ондо ксилографиин аргаар Бээжэн хотодо барлагдаһан үльгэртэй сасуулжа шэнжэлһэн. Тиигээд буряад домог эхин түрүүн найруулгатай гэжэ бата­ламжа хэһэн байна.

Элитэ эрдэмтэн 1906 ондо эхирэд-булагадай Маншуд Имегенов гэһэн үльгэршэнһөө 10590 шүлэглэмэл мүрһөө бүридэһэн “Абай Гэсэр хүбүүн” домоглолые бэшэжэ абаһан намтар­тай.

Эхирэд-булагадай “Гэсэр” бусад ондоо үльгэрэй янзануудтай сасуулбал, эгээл урдын найруулгатай, бүридэлдэнь гансал буряад ара­дай аман зохёолой үндэһэн ёһо заншалнууд ба домогто нюурнууд оруулагдаһан.

Харин Үнгын буряадай “Гэсэр” түбэдэй нүлөөтэй монгол үльгэрэй янза шэнжэтэй гэжэ эли.

Эхирэд-булагадай үльгэр 22 072 шүлэглэмэл мүрһөө бүридэдэг. Ха­рин урдын Грециин суута «Илли­ада» гэһэн домогто туужа 15 689 шүлэглэмэл мүртэй.

- Зүүн зүгэй гүрэнүүдые, Түбэдые ба Монголые шэнжэлэгшэ, үнгэрһэн сагай элитэ эрдэмтэн, аяншалагша Юрий Рерихэй “Гэсэр” үльгэрые шэнжэлһэн тухай ном соо һонирхолтойгоор бэшэһэн байнат. Юрий Рерих гэһэн эрдэмтэн таба­дахи Далай ламын хубилгаан гэжэ тодорхойлогдоод, Рета Ригден гэжэ түбэдэй нэрэ олгогдоһон Николай Рерихэй хүбүүн байһан гэжэ мэдээжэ.

“Гэсэр” гэһэн домогто туужа би­дэниие үнгэрһэн сагай Түб Азиин агууехэ нүүдэлшэдэй империнүүд руу абаашадаг”, - гэжэ Юрий Рерих бэшэһэн.

Үшөө тэрэ урдын сагта Түб Азиин арадуудай дунда тэнгэриин хүбүүнэй буужа ерээд, газар дэлхэйе хамаг муу муухайһаа аршалан сүлөөлһэн тухай домогууд түүрээгдэдэг һэн ха.

Буряадай “Абай Гэсэр”, Яхадай “Эршэмтэй түргэн Нюргун Боотур”, Монголой “Галвын үльгэр” болон Түб Азиин домогой шэнжэнүүдтэй Кара­чаево-Балкариин “Нарты” г.м. үльгэр туужанууд нүүдэлшэ арадуудай аман зохёолой дээжын баялигаар манай сагта хүрэжэ ерэһэн.

Тэдэнэр булта хоорондоо холбоо­той, Хүхэ Мүнхэ Тэнгэриин һүлдэтэй, гэсэриадын түүрэг-монгол үндэһэтэй байһаниие гэршэлдэг.

Харин түбэдэй үндэһэн аман зо­хёолдо “ондоо Кэсар” тухай хэлэгдэ­дэг гэжэ Юрий Рерих бэшэһэн бай­на. Тэрэ түбэдүүдэй дайсадай зонхи­лон хүтэлэгшэ “галзуу морин” гээд нэрлэгдэдэг байһан түүхэтэй. Тии­гэбэшье дэлхэйн агууехэ хаануудай тоодо оруулагдажа, хойто зүгтэ, “До­лоон Үбгэд” аймаг мүшэдэй оршон­до байрладаг гэһэн домогтой.

Түбэдэй Кэсар (Гэсэр) сэрэгшэдэй Хаан ба хүлэг моридой Зонхилогшо гээд нэрлэгдэдэг байһан ха.

Мүн лэ Ю. Рерихэй онсо тэмдэглэһээр, урдын түүрэг-монголшууд Долоон Үбгэдэй аймаг мүшэдтэ шүтэн һүгэдэдэг, тусхай бүтээлнүүдые үйлэдэдэг байһан заншалтай.

Үшөө эрдэмтэн VIII зуунда Түбэдэй буддын шажанай ньинма гэһэн һалбари байгуулһан Гүрү Римбүүшэ Бадма Самбавын һүзэгшэд эгээл түрүүн “Кэсар тухай үльгэрые” тахин шүтэжэ эхилһэн гэжэ бэшэнэ. Дэргын Цзогчен дасанай ламанарай хүсөөр тус домогто туужа хэблэгдэһэн ушар­тай. Тэрэнэй удхаар дээдын бурханай мандалда заларһан Гүрү Римбүүшэ Бадма Самбава ерээдүйн хаан Кэса­рые хамаг муу муухайтай, ада бар­шадтай тэмсэхыень газар дэлхэйн Линг гэһэн орон руу эльгээнэ. Кэ­сар бүхы байлдаан тулалдаануудай үедэ дээдын бурхадай аршалалта доро ябажа, тэдэниие шүтэн тахидаг байһан ушартай. Тиимэһээ Түбэдэй Кэсарай буддын шажанай дайсадтай тэмсэжэ, дасан дугангуудые баридаг байһаниинь гайхалгүй.

XI зуун жэлдэ ажаһууһан буд­дын шажанай ньинма һургуулиин Чойбэб нэрэтэй лама эгээл түрүүшынхиеэ Түбэдэй гэсэриадые бэшэ­жэ хэблэһэн гэжэ тоологдодог.

Тиигэжэ эхиндээ Түбэдэй дайсан байһан Кэсар хаан тус арадай үльгэр домогто аршалагша баатарынь бо­ложо хубилһан түүхэтэй.

Тиихэдээ тус зохёол Түб Азиин нүүдэлшэдэй аман үгын туужа домогууд дээрэ онсолон найруулагда­жа, Кэсар гэһэн нэрэнь Гэсэр гэһэн нэрэһээ үндэһэтэй гэжэ эли. Тиигэ­бэшье тус аман зохёол Түбэдэй онсо өөрын, бусадһаа амяараа найруулга болоно.

Мүн лэ Ю. Рерихэй онсо тэмдэглэһээр, эртэ урдын сагһаа Түбэдэй зүүн-хойто талын дэбисхэрнүүд Түб Азиин нүүдэлшэдэй сэмүүн талын тэмсэл байлдаануудһаа тэрьедэжэ ерээд, хорон байрладаг газар байһан гэжэ эли. Нүүжэ ерэгшэд угсаата ара­дайнгаа үндэһэн заншалта үльгэр домогуудые асаран дэлгэрүүлжэ, Түбэдэй соёл түүхэдэ нүлөө үзүүлдэг байһан ушартай.

Баярма БАТОРОВА хөөрэлдэбэ

Аман зохёолой эрдэни зэндэмэни (эхин)

Аман зохёолой эрдэни зэндэмэни (үргэлжэлэл)