Сагаалган. Түүхэ. Заншалнууд

Зүблэлтэ засагай үедэ Захаами­най аймагай Санагын совхоз хүршэ Монгол ороной Хүбсэгэл аймагай “Тариалан” ажахытай ехэ холбоо­той байгаа: соёл болбосоролой та­лаар болон манда тон шухала хэрэг – тэндэ ошожо, эбэртэ бодо малдаа үбһэ тэжээл бэлдэдэг байгаабди. Энэ бригадые эрхилэгшээр намайе томилһон юм. 2000 центнер үбһэ 40-өөд хоногой туршада бэлдэдэг һэмди, зарим шахардуу жэлнүүдтэ һолоомошье асардаг бэлэйбди. Тэн­дэ байхадаа, минии үнинэй танил Риддо багшатай ходо уулзажа, түүхэ ехэ һайнаар мэдэхэ энэ сэсэн мэргэн найзатаяа урданай түүхэ домогуудые уудалан хөөрэлдэгшэ һэмди. Нэгэтэ хөөрэлдэжэ һуутараа, Риддо багша:

- Санжай дарга, дахяад ерэхэдээ, намдаа хүлэг бэшэгэй гол-бал гур­бан зуун шэрхэг асаржа үгыш, - гэжэ хэлэбэ.

- Энэтнай юун гээшэб? - гэжэ асуу- баб.

- Стержни авторучки, триста штук, - гэжэ ородоор хэлэбэ. - Сагаалган дүтэлжэ байна. Сагаалганда нам­да 300 шабинарhаа үсөөн бэшэ зон орожо, намайе сагаалха. Тэдээндэ нэжээд шэрхэг барюулхада, ехэ ба­ярладаг юм, - гэбэ.

- Манай нютагта стержень элбэг байха, өөрөө ерээгүй haa, хүнүүдээр дамжуулхаб. Сагаалган гээшэм­най үни удаан болохо эртэ урдын хүндэтэй найр даа, аяар 30 хоног үргэлжэлхэ. Хэн энэ найр зохёоhон юм гээшэб? – гэжэ хандабаб.

- Энэш гүн ухаатай хүнүүдэй зохёоһон хадань энэ үе болотор хосоронгүй, нангинаар сахигдана ха юм. Эртэ урда сагта хүннүү арад 12 жэлые хэрэглэжэ байһан түүхэтэй. ХII зуун жэлэй үедэ отог аймагаараа ажа боложо, нүүдэл ажабайдалтай байhан арад түмэниие хамтаруулжа, Хамаг Монгол Уласые Хабуул хаан байгуул­жа шадаhан юм. Энэнь Монгол гүрэн түрын hуури болоhон түүхэтэй. Тэрэ үедэ Сагаалган намарай сагта боло­дог байһан. Гүрэн түрын ехэ найр гэжэ тоологдодог болоһон байна.

Агууехэ Чингис хаан гүрэн түрые ударидажа эхилhээр, Сагаалгани­ие гүрэн түрын хэрэгтэ бүри ехээр хэрэглэжэ, олон хубилалтануудые оруулһан түүхэтэй юм. Сагаалганай урдахи бүтүү үдэрые ехэ удха шанар­тай ёhо заншал болгоо. Шэнэ жэлэй түрүүшын үдэрhөө Сагаалганиие 30 үдэр соо үнгэргэхэ гэhэн хэмжээн эхилhэн.

Бүтүү

Бүтүү үдэшэ айл бүхэн түхэреэн жэл үнгэрбэ, нэгэ наһа амитан бүхэндэ нэмэбэ гэжэ ехэ баяртай- нууд, бүтүү сэмгэнүүдые шанажа, утаашань хахалжа, бултадаа хубаажа эдидэг: монгол туургата зон хүнды сэмгэ утаашань хахалдаг, хүндэлэн хуха сохихо ехэ нүгэлтэй, утаашань хахалжа, ута наhатай болохобди гэжэ тоолодог юм.

Сагаалганай түрүүшын долоон үдэрые айлнууд өөhэдынгөө уг гар­бал соо тон удхатайгаар үнгэргэдэг байһан. Чингис хаанай hургаалаар өөhэдынгөө аймаг, уг гарбал соо- гоо хэр олон боложо байнабибди, хэр шадал тэнхээтэй байнабибди гэхэhээ эхилээд, ажамидарха ту­хайгаа шалгадаг байгаа: үтэлhэн хүгшэшүүлээ ямараар абажа анхар­жа, уг үндэhэнэй холбоон хэр сэхэ ябанаб, долоон үе хэр сэхэб? Залуу үетэн өөhэд хоорондоо айл бүлэ болоногүй гү гэхэ мэтэ ёhо тон на­ринаар шалгадаг байһан. Залуушуул найман үе болотор аха дүү соогоо айл боложо, нэгэ түрэлэй шуhан бии болоногүй гү? Хэды басагад ондоо тээшээ хадамда гарааб? Хэды хүбүүд ондоо тээhээ һамга абааб гэжэ он­солхо байhан юм. «Түлеэ уһанай ой­ронь дээрэ,/Худа урагуудай холонь һайн» гэhэн үгэ эндэhээ удхатай юм.

Эжынэрые хүндэлэлгэ

Чингис хаанай зарлигаар олон үхибүү түрэhэн эхэнэрнүүд ехэ эр­хэтэй байһан. Гурбан хүбүүтэй эжы эрэшүүлтэй зэргэ хойморто һууха эр­хэтэй байгаа. Долоон хүбүү түрэhэн эхэнэр сагаан хубсаhатай, сагаан морёор ябаха. Энэ эхэнэрэй айлда хүрэхэдэнь, гэрэй эзэн сэргынгээ ха­жууда угтажа, моринhоонь буулга­жа, морииень сэргэдээ өөрөө уяха, гарһаань hугадажа, гэртээ хүргэхэ, гэрэйнгээ үүдэндэ сагаан шэрдэг дэлгэжэ, гэртээ оруулжа, хоймортоо hуулгадаг байһан. Долоон хүбүүдэй эжынэр томо ноёдой, хаанай гэр­тэ сэхэ орохо эрхэтэй. Хаанай ха­руулшад хаанда дуулгажа, гэртэнь hаадгүй оруулдаг, хаан бодожо, дээгүүр hyyxa hуури заадаг байһан.

Сагаалганай үедэ үндэр наhатай зондо тусхай анхарал хандуулдаг, арад түмэнэй ажабайдалда ямар амжалтанууд туйлагданаб гэжэ ехэл тоосоон болодог байһан. Ямар ай­магай уг гарбалтан ямар юумэндэ шадалтайб? Барилгашад гү, али алта мүнгэнэй, түмэрэй дархашуул, номо hаадаг хэхэдээ, хэн бэрхэб, hамгад ямар оёлгодо бэрхэб, хэн apha элдэ­хэдээ бэрхэб гэхэ мэтээр элирүүлдэг hэн. Хүн бүхэн өөhэдынгөө шада­бариие үри hадаhадтаа дамжуул­жа, hургажа байха уялгатай байһан. Айл бүлэ “эрын юhэн эрдэни” гэhэн hургаалые бэелүүлхэ нангин уялга байгаа. Энэ hургаал хүн бүхэн яажа амидархаб гэhэн гүн удхатай. Чин­гис хаанай хэлэhээр, юһэн эрдэ- ниие мэдэдэг, бэелүүлжэ шададаг хүн хэзээдэшье барлаг болохогүй. Чингис хаанай гаргаһан «Эрын гур­бан наадан», «Эрын юhэн эрдэни», «Их хориг» гэhэн заабаринууд мон­гол арад түмэнэй хүгжэлтэдэ, Ази, Европо түбинүүдэй нюур шарай ху­билгахада, онсо hуури, гол шалтагаа­ниинь боложо үгэhэн түүхэтэй.

Шажан мүргэл

Эртэ урда caгhaa монгол угсаа­тан бөө мүргэлдэ шүтэдэг байhан, өөhэдыгөө Хүхэ мүнхэ тэнгэриhээ удхатайбди гэжэ тоолодог байhан. Хүхэ мүнхэ тэнгэридэ, хада уулын, гол мүрэнүүдэй эзэдтэ hүгэдэжэ, олон эбэртэ мал, хони, адуу гар­гажа, ехэ-ехэ тайлгануудые нютаг бүхэндэ жэлэй дүрбэн сагта таа­руулжа, шэдитэй ехэ бөөнэр хэ­дэг байhан түүхэтэй. Чингис хаан дүшөөд наhандаа дүхэжэ ябахадаа, зоной ажабайдалые хаража, яагаад эдэ зон иимэ болоноб (үбдэнэ, үтэлнэ, үхэнэ), энээнhээ мултархын түлөө ямар арга байхаб, шарын ша­жан, бурханай заабари туhалдаг юм аа гү гэжэ бодожо эхилhэн. Энэ бодо­лоо тайлбарилха, буддын шажаниие Монголдо дэлгэрүүлхэ зорилготой­гоор Түбэд орон руу элшэнэрые ябуулhан түүхэтэй. Чингис хаанай эл­шэнэр бүмбэрсэг дэлхэйн орой бо­лохо Түбэд ороной Һaca хото хүрэжэ, шарын шажанай толгой ехэ лама­тай уулзажа, Чингис хаанай hаналые айладхаhан байна. Ехэ лама заанай hоёогоор, хубаар, хас шулуугаар хэhэн шоонуудые гурба-гурба хаяжа үзөөд: «Монголой үргэн тала дайдада бурханай шажан мүргэлэй дэлгэрхэ саг хүрэжэ ерээгүй байна. Сагайн­гаа болоходо, дэлхэйдэ хайшан гээд үнгын сэсэгүүд дэлгэрдэг бэ, тиигэ­жэл Монгол нютагта шажан мүргэл дэлгэрхэ», - гэжэ айладхаба. Тиигээд: «Мүнөөдөө танай үндэр түрэлтэ хаан сэсэн ухаагаараа өөрынгөө зорил­гоор бүтээжэ, үйлэдэжэ ябаг!» - гэжэ наманшалба. Һaca хотын ехэ дасан хүреэнhээ аршаан, адис, уталга Мон­гол элшэнэртэ барюулжа, нютагаа арюудхагты, монгол арад түмэн ажа­байдалаа арюудхаг гэжэ айладхаа.

Түбэдэй ехэ ламын эльгээhэн ар­шаан, адис, уталга Монгол ороноор элбэгээр таража, Монгол уг гарбал­тан бурханай ёhо заншалтай танил­сажа эхилhэн. Иимэhээ Чингис хаан Монгол орондо Буддын шажанай дэлгэрхын үүдэ нээhэн хаан болоно. Чингис хаанай амиды мэндэ байхада, Монголдо Буддын шажанай hургаал дэлгэрээгүй, бөөгэй мүргэлдэ этигэhэн, hүгэдэhэн зандаа бай­гаа. Чингис хаан зэмэтэй, түрмэдэ ороһон, саазалуулха зэмэтэйшүүлые үнэн зүбөөр шиидхэхые эрилтэ та­бидаг байгаа. Багашаг, хүнгэн зэмэ­тэй хүниие Сагаалганаар зохилдуул- жа, түрмэhөө табихые үршөөхэ (ам­нисти) хуули гаргаһан тэрэ үе саг­та ганса гүрэн түрын толгойлогшо дэлхэй дээрэ байhан байна. Үнгэржэ байhан жэлэй hүүлшын hарын хо­риндо түрмэhөө табиха, бүтүү үдэшэ гэртээ байха ёhотой гэдэг hэн.

- Гэгээн түрэлтэ Чингис хаанай нүгшэhэнэй удаа Сагаалганда шэнэ хубилалтанууд хоёр дахин боложо, мүнөө үе сагта хүрэжэ ерээ юм, - гэжэ Риддо багша тэмдэглэнэ. - ХIII зуун жэлэй үедэ Хубилай хаан Түбэд орониие дайгүйгөөр мэдэлдээ абаха зорилготой Буддын шажаниие мон­голшуудай дунда эршэмтэйгээр та­раажа, гүрэн түрын гол мүргэл гэжэ дэбжэһэн. Дасанда эмшэ, үзэлшэ, бүтээлшэ, заhалша ламанар байгаад, hүзэгшэдые дасан тээшэ татадаг hэн, тиигээшье hаань, ехэнхи зон бөөгэй мүргэлдэ, Чингис хаанай заа- баринуудта зальбарhаар байгаа. Монгол орондо дасан дугангууд олоор баригдажа, үхибүүдые дасан­да hургажа, шажанай хүгжэлтэ бүри эршэмтэй болоhон түүхэтэй.

Сагаалганай үедэ ехэ хуралнууд үнгэргэгдэжэ, бүтүү үдэшын урда «Дүгжүүбэ» уншагдажа, зоной һанаа заhадаг болоо.

Бидэ, монгол уг гарбалтан, эртэ урдын үе caгhaa эхилжэ, гүрэн түрын ямаршье хубилалтада ороходо, юр­тэмсэ дээрэ ямаршье hандарал эб­дэрээнэй болоошье һаань, Сагаалганаа орхингүй, энэ үдэр хүрэтэр абажа ябаhамнай hайшаалтай бай­на. Сагаалган хүнэй hайн hанаанда хүрэдэг, эб найрамдалай ерээдүйн hайн hайханиие үреэдэг, аяар гушан үдэр соо үргэлжэлдэг дэлхэй дээрэ ганса ехэ найр ха юм.

Иигээд лэ арюун hайхан занша­лаараа Сагаалганаа угтажа, айл ай­магаараа, аха дүүнэрээрээ эб хамта сагаалжа, ногоолжо, гараһан жэлдэ гайгүй, элүүр энхэ, амар мэндэ, аза­тай жаргалтай, буянтай хэшэгтэй, үлзы хутагтай ябаял даа, хүндэтэ уншагшад!

Санжа БАНЗАРАКЦАЕВ, 2015 оной январиин 20

Сэнгэ РИНЧИНОВ хэблэлдэ бэлдэбэ