Нютагаймнай халуун зүрхэтэй эхэнэр

Буряадтамнай хэзээдэшье эхэнэр хүнүүд лэ гуламтаяа сахижа, гэр бүлынгөө заншалнуудые хадагалжа байһан ха юм. Зүгөөр энэ эхэнэрэй зорилгонь ганса гэр бүлын хилые дабажа, бүхы наһанайнь гол хэрэг болоо. Би мүнөө Уржима Содномовна Цыдыпова тухай хөөрэжэ үгэхэ хүсэлтэйб. Тэрэ болбол ажалай ветеран, Доодо-Ивалгын хүдөөгэй һууринай Ветерануудай зүблэлэй түрүүлэгшэ, Ивалгын аймагай Хүндэтэ эрхэтэн юм.

У.С. Цыдыпова 1948 оной август һарын 24-дэ Ивалгын аймагай Дээдэ-Ивалга нютагта түрэһэн юм. Ивалгын дунда һургуули дүүргээд, Загаһатын дунда һургуулиин педкласста, удаань Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулида һуража, болбосорол абаад, Доодо-Ивалгын һургуулида эхин ангинуудай багшаар хүдэлһэн намтартай.

1990 онһоо 2012 он болотор Доодо-Ивалгын Соёлой байшанай директорээр, удаань уран һайханай хүтэлбэрилэгшөөр хүдэлөө. Буряад арадайнгаа аман зохёол ба ёһо заншалнуудые хадагалха хүсэлтэй байжа, Уржима Содномовна «Гуламта» гэһэн фольклорно ансамбль байгуулаа. Һүүлээрнь тэрэнь «арадай» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн. Ансамблиин хүтэлбэрилэгшэ байхадаа, У.С. Цыдыпова Доодо-Ивалгын буряадуудай заншалнуудые, арадай аман зохёолые, этнографическа материалнуудые суглуулха ба дахин һэргээхэ хэрэгтэ ехэ хүсэ шадалаа зорюулһан байна.

Эдэ жэлнүүдтэ ансамбль «Алтаргана», «Ёохорой һүни», «Ёрдын наадан» гэхэ мэтэ уласхоорондын, республикын мүрысөөнүүдэй болон фестивальнуудай лауреат болоо. Олон жэлэй туршада үнэн сэхээр, аша үрэтэйгөөр хүдэлжэ ябаһанайнгаа түлөө У.С. Цыдыпова 1999 ондо «Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэдэ хүртөө, гадна Буряад Уласай Засагай газарай олон грамотануудаар болон дипломуудаар шагнагданхай. Тэрэ гансахан нютагтаа бэшэ, аймаг соогоо хүндэтэй хүн юм. Ивалгынгаа аймагай соёл болбосоролой эмхи зургаануудта саг үргэлжэ уригдажа, сэнтэй зүбшэл заабаринуудаа үгэжэ байдаг.

У.С. Цыдыпова дүрбэн һайхан үхибүүдэй эжы, 7 аша зээнэрэй хүгшэн эжы, нагаса эжы, 9 гушанарай элинсэг эжы юм. Наһанайнгаа нүхэр Борис Доржиевич Цыдыповтэй хамта 60 жаргалтай жэлнүүдые хамта нэгэ наһаараа үнгэргөө! Энэ болбол бэе бэедээ дуратай зүрхэнүүдэй холбоо, агууехэ тэсэбэри болон бэе бэеэ хүндэлэлгын жэшээ мүн.

Уржима Содномовна – амархые мэдэхэгүй хүн, зүрхэниинь оронойнгоо түүхэтэй зэргэ сохилдог юм. Харин үдэр бүхэниинь Агууехэ дайнда хабаадаһан нютагаархинайнгаа, ара талын хүдэлмэрилэгшэдэй габьяа мүнхэлжэ, арадай заншалнуудай үеһөө үедэ дамжуулагдажа байхын тула зорюулагданхай. Энээнhээ гадна тэрэ Ивалгын дасанай дэргэдэ hайн дураараа ажал ябуулагшадтай суг «Өөһэдынхидөө орхидоггүйбди» гэһэн хүдэлөөндэ эдэбхитэй оролсогшо мүн.

Тэрэ өөрынгөө үбгэ эсэгын дайшалхы замые, удаань нүхэрэйнгөө эсэгын намтарые шэнжэлжэ эхилээ бэлэй. Гэр бүлэ бүхэнэй түүхэ соо олон мэдэгдээгүй хуудаһануудай үлэһэниие оложо, ехэ ажал ябуулаа юм. Тэрэ аймшагтай дайн тухай гэршэнүүд улам үсөөн боложо байна гэжэ ойлгон абажа, Доодо-Ивалга нютагай эдэбхитэдтэй хамта баримта бэшэгүүдые, түүхын мэдээсэлнүүдые суглуулха нангин зорилго өөр дээрээ абаба. Олон жэлэй ажалай дүнгөөр Доодо-Ивалга һууринай Дурасхаалай ном болон «Дайн. Илалта. Дурасхаал» гэһэн номууд хэблэгдэн гараба. Мүн тэрэ «Доодо-Ивалгын буряадуудай угай гар бэшэг» гэжэ ном гаргаха хэрэгтэ эдэбхитэй оролсобо.

Мүнөөдэрэй байдалаар Уржима Содномовна нютагайнгаа түүхые һайн мэдэгшэ, нютагаархинайнгаа угай бэшэгүүдые хадагалагша мүн. Тэрэнэй үүсхэлээр П.Н. Лубсанов, Д-Д.Б. Базарова гэгшэдтэ, мүн Гомбоевой гэр бүлэдэ зорюулагдаһан мемориальна самбарнууд бүтээгдэжэ, нэрэнүүдынь мүнхэрүүлэгдээ. Доодо-Ивалгын Соёлой байшанай эрхилэгшэ байхадаа, тэрэ Эхэ орондоо дуратайгаар хүмүүжүүлхэ хэрэгые этнографитай зохидхоноор нэгэдхэдэг байһан. Олон жэлэй туршада мастер-классууд, дайнай ветерануудтай уулзалганууд, фестивальнууд үнгэргэгдөө. 2025 ондо, фашизмые илаһаар 80 жэлэй ойн баярай жэлдэ, тэрэ Ветерануудай зүблэлэй түрүүлэгшэ хадаа «Хэншье мартагдаагүй, юуншье мартагдаагүй!» гэһэн патриотическа акци һанаашалан үнгэргөө. Саашадаа һургуулиин үхибүүдэй хабаадалгатайгаар фронтовик, «Коминтерн» колхозой түрүүлэгшэ Пурбо Нимаевич Лубсановай түрэһөөр 105 жэлэй ойдо зорюулагдаһан дурасхаалай үдэшэ үнгэргэһэн байна. Гадна Уржима Содномовна Буряад ФМ-радио дээрэ нютагаархид тухайгаа оло дахин хөөрэжэ гараһан байха.

У.С. Цыдыпова эхэ хүнэй нэрые дээрэ үргэжэ, түрэл нютагайнгаа жэнхэни шэмэг боложо ябана. Тэрэнэй буян үйлэдэһэн хэрэгүүд, арюун сэдьхэлынь гүн хүндэлэл түрүүлнэ. Уржима Содномовнагай эрхим ажал гэбэл, сэрэгшэдтэ туһаламжа: сэрэгэй тусхай ябуулгын эхилһээр, Ивалгын дасанай дэргэдэ һайн дураараа ажал ябуулагшадтай хамта Хойто-Бэеын оёдолой цехтэ суг ябалсана. Тэрэ ганса бэеэрээ хүдэлөөд зогсонгүй, өөрынгөө бүлын зүгһөө һара бүри тэдхэмжэ оруулна. Нютагай мүргэлшэдэй «Этигэл» гэжэ бүлгэмэй бүридэлдэ орожо, таһалгаряагүй дүйсэн үдэрнүүдтэ сангарил бүтээнэ. Энэнь манай сэрэгшэдтэ нангин сахюусан, хамгаалга болоно. Уржима Содномовна мүнөө болотор арадай аман зохёолой «Гуламта», «Бадма сэсэг» ансамбльнуудтай хамта ажал эрхилжэ, буряад соёлоо, түүхэеэ үргэжэ ябана. Тэрэниие Ивалга нютагай, бүхы буряад зоной жэнхэни омогорхол болоно гэжэ хэлэхээр.

Уржима Содномовна шэнги иимэ хүнүүдэй ашаар залуу үеын зон түүхэеэ гансал тоонуудаар бэшэ, харин амар амгалан байдалай тула ами наһаяа үгэһэн манай үбгэ эсэгэнэрэй дүрэ зурагуудаар ойлгожо эхилнэ. Тэрэ нэгэ һаналтай зониие суглуулжа, халуун зүрхэтэй нэгэ хүн зуун хүнэй зүрхые бадаргажа, хэтэ мүнхэдөө арилшагүй мүр үлөөжэ шадаха гээшые гэршэлнэ.

Л. ДАНЗАНОВА