Шонорог шамбай угтай

Аглаг үндэр Аха дайдаһаа,

Орьёл үндэр уулануудтай

Өөрлиг һайхан нютагһаа,

Һоёд уряанхай угсаатанһаа

Алдар эсэгынгээ баруун үбдэгыень түшэн байжа, Михаил ууган хүбүүн халуун амар мэндэеэ «Буряад үнэнэйнгөө» бүхы уншагшадта хүргэнэ. Бүгэдэ Буряадай «Алтаргана» нааданда 2022, 2024, 2026 онуудта эрхимээр хабаадагша, уг гарбалайнгаа ёһо гуримые саашань дамжуулжа, элинсэг абын буянгаар үльгэр түүрээжэ ябагша Михаил Наханцаковтай танилсагты.

Михаил Алдарович Наханцаков 2009 оной ноябриин 17-до Ахын аймагай Өөрлиг нютагта ажалша бэрхэ айлда түрэһэн юм. Элинсэг хулинсагуудынь - һоёд угсаатан Эрхүү мүрэнэй эхиндэ, Элшэр нуурай захада, Самарта һайхан голдо сагаагаа (оро) үдхэжэ ажаһууһан юм. Зүблэлтэ засагай тогтожо, сагаа үдхэлгын хизаарлагдахада, Өөрлиг һууринда нүүгээ һэн.

Михаил бага наһанһаа теэбэй таабайндаа - Чимит Нимаевич, Лариса Петровна Наханцаковтанда эрэ болоо. Тэдэ бэрхэ багшанар аха захатанаа хүндэлжэ, арадайнгаа арюун заншалнуудые нангинаар сахижа ябахые, уран зохёолдо дуратайгаар аша хүбүүгээ хүмүүжүүлгэдэ тон ехээр нүлөөлөө. Сэсэрлигтэ, һургуулида орожо, буряад хэлэеэ мартаад байхадань, теэбэй таабай хоёрынь хүдөөдэ ажаһуудаг абгайнартань эльгээгээ. Тэдэ хүбүүнэй ородоор юумэ һурахада: «Мэдэнэгүйбди», - гэжэ байгаад, уһан буряад болгоод, теэбэй таабайдань тушаажа үгэһэн байна.

Уласай хэмжээндэ амжалта туйлажа, Михаил Гомбоевич Елбоновой дурые буляажа, «Эдир Будамшуу-2017» гэһэн тэмсээндэ Гран-при шанда хүртэжэ, урма зоригоо бадарааһан юм. Саашадаа «Угсаата соёл болбосоролой эмхинүүдэй эблэлэй» эмхидхэһэн «Сагаалган-2021» найр нааданда үльгэршэдэй урилдаанда Гран-при абажа, һургуулиингаа, Туяна Мэлсовна Арзухаева багшынгаа нэрэ суурхуулаа. Мэдээжэ зүжэгшэн Нина Гармаевна Токуреновагай ябуулжа байһан «Угайм эрдэни» мүрысөөндэ илажа, Агада болоһон «Алтаргана-2022» нааданда Буряад Уласаа түлөөлжэ, үльгэршэдэй, магтаал, соло дуудагшадай тэмсээндэ оролсоһон байна. Молор һайхан Монгол орондо «Алтаргана-2024» нааданда оролсожо, 3-дахи һуури абаа. Харин «Алтаргана-2026» нааданда алтан медальда хүртэжэ, Буряад Уласаа, түрэһэн нютагаа, зүжэгшэн, найруулагша Виктор Жалсанов багшаяа суурхуулһан юм.

Хаанаһаа иимэ бэлиг Михаилда ерээб гэхэдэ: «Минии нагаса таабай бэрхэ ангуушан, хубисхалай, эрхэтэнэй дайнай герой - суута Нестор Каландаришвилиин газаршанаар ябаһан, 1940-1946 онуудта аймагай дарга байһан Шарлай Убушеевич Аюшеев болоно. Теэбэймни: «Бидэнэйнгээ заахан байхада, таабаймнай мохоорхо жажалжа һуугаад, үльгэр түүрээхэ байһан юм, олон таабаринуудые мэдэхэ байгаа», - гэжэ намда хөөрэгшэ һэн. Тиигээд энэ бэлиг шадабарим таабайһаам дамжажа ерээ гэжэ һананаб», - гээд, Михаил хэлэнэ. Михаил морин хуураар, тобшуураар, суур хуураар наадагша юм.

Ганса соёлой талаар шадамар бэрхэ бэшэ, бүхэ барилдаанда эхин һургуулиһаа ябажа эхилээ һэн. Удаань хоккейдэ зүрхэ һанаагаа буляагдаа. Ахын команда Эрхүү можын Шелехово хотодо жэл бүхэндэ һорилго гаража байһан юм. Шэнэ Бэрээн тосхондо үхибүүдэй дунда Уласай хүдөө нютагай тэмсээндэ хабаадаа һэн. Мүн лэ аймагайнгаа хоккейн турнирнуудта хододоо бүлэгөөрөө түрүүшын һуури абажа байһан юм.

Ганса «4», «5» дээрэ һурадаг Михаил 8-дахи ангиһаа абаад, Улаан-Үдэ хотын бэлигтэй үхибүүдэй 61-дэхи лицей-интернадта һурадаг, энэ жэлһээ һургуулиингаа зүблэлэй түрүүлэгшэ болоо. Олимпиадануудта амжалтатайгаар оролсодог, апрель һарада Буряад Уласаа түлөөлжэ, Алтай Уласай Горноалтайск хотодо үнгэргэгдэһэн Сибириин болон зүүн зүгэй арадуудай түрэл хэлэнэй олимпиадада оролсожо, «Үльгэр дэлгэрүүлхэ болон хүгжөөхэ талаар эгээ эрхим проект» гэһэн номинацида хүртөө һэн. Буряад Уласта жэл бүри үнгэргэгдэжэ байһан угсаата соёлой талаар олимпиадануудта илагша болоһон: монгол шудалалга, буряад түүхэ, буряад хэлэн болон уран зохёол.

Михаил түрэл арадайнгаа гар урлалда ехэ дуратай. «Хүдөөдэ байһан Доржо Дондог-Сыренович Путункеев таабаймни ехэ уран хүн байгаа, намдаа урлаха дүршэлөө дамжуулжа байһан юм», - гэжэ Михаил хубаалдана.

Мүнөө арһа шүрбэһөөр оёжо, мориной тоног зэмсэг, модоор уран дарха хэдэг. Мүн лэ уран зохёолоор ехэтэ һонирходог: шүлэг, үльгэр, домог, магтаал өөрөө зохёодог. «Зандан Жуугай магтаал болон үльгэр» гэһэн зохёолынь Эгэтын дасанай 200 жэлэй ойдо магтаал зохёолшодой уралдаанда финалда ороһон байна, 2025 ондо Михаилай зохёоһон Ахын аймагай «Жэлгэн дасанай магтаал» Уласай уран бэлигэй түбэй эмхидхэһэн «Уран хэлэтэнэй урилдаанда» 3-дахи һуури абаһан юм.

Уласхоорондын «Уулын уладай уулзалга - 2026» нааданда Михаил хам оролсожо, «Хонгоодорой соло» урилдаанда нэрэеэ нэрлүүлжэ, солоёо дуудуулаа һэн. Санагын Даша-Пүнсэглинг дасанай ехэ Согшон дуган соо соло магтаалнуудые дуудажа, хии мориёо өөдэнь хиидхүүлээ, хиидэй ехэ һахюуһадай эбигээлдэ хүртөө.

Михаил Наханцаковтай «Буряад ФМ» радиогой 10 жэлэй ойн баярта зорюулагдаhан «Дүрбэн бэрхэ» мүрысөөндэ хамта хабаадалсажа танилсаабди. Мишамнай эды залууханшье haa, үшөө hургуулида hуража ябаhан үхибүүн ха юм даа. Ехэ шадалтай, буряад ёhо заншалаа наринаар сахижа ябана. Хүн зондо, аха захатанда hайн хандасатай, номгон даруухан зантай, үлүү үгэгүй, тон харюусалгатай - хэрэг даан абажа шадаха гэжэ ойлгооб. Залуухан хүбүүн өөрөө хэбыень эсхээд, буряад гутал оёжо, түрүү һуури эзэлхэдэмнай, горитой хубитаяа оруулаа. Саашадаа харгынь ехэ үргэн, сагаан байха гэжэ мүнөө эли байна.

Иимэл байха ёhотой, манай буряад хүбүүд! – гэжэ «Хонгоодор» бүлгэмэй түрүүлэгшэ, эхин һургуулиин багша Лариса Доржиева һанамжаараа хубаалдана.

«Уран бэлиг гээшэмнай тэнгэриһээ тэб гээд буушадаггүй, харин уг изагуурай, шуһанай юумэн... Онсо бэлигтэй хүнүүдые «бурханай галтай» гэхэдээ, дээдэ үеынгөө элинсэг хулинсагуудые бурханай зэргэдэ тахижа, хүндэлжэ байдаг хадань, иигэжэ хүндэлдэг ёһотой гэжэ һананаб», - гэжэ Рахмет Шоймардановай хэлэһэниинь манай баатар мэргэн Михаил хүбүүндэ тон таарана.

Валерий ЦЫБИКОВ, арадай дархан, багша