Чингис Хаанай үндэрлиг
Ниигэм
15 oct
Олон тоото тамиршадай, һоригшодой дунда онсо хараа бодолтой, ажалдаа харюусалгатай, дуратай зон байдаг. Тиимэ зон бусадай хээгүйе хэһэн байха. Тэдэнэй дундаһаа илгаруулан нэрлэбэл, Даши-Нима Раднаевич Эрдыниев. Энэ жэл мэдээжэ мэргэн харбагша 90 наһанайнгаа ойн баяр тэмдэглэхэ байгаа.
Августын 13-най Нима гарагта «Дружба» КСК-да Уласхоорондын буддын шажантанай хуралдаанай үедэ Россиин Буддын шажанай заншалта Сангха Сагаан Дара эхын һургаал дэлгээ. Энэ һургаалда 1500 гаран хүн хүртөө, мүн баһа бүри олон хүнэй хүртэхөөр Буряад Уласай Засагай газарай ВКонтакте аккаунтда сэхэ дамжуулга эмхидхэгдээ юм.
Үни урдын сагһаа зүүн зүгэй арадууд эбэртэ бодо малай хатаһан шабааһа – аргал үргэнөөр хэрэглэдэг байһан. Гуламтын галай түлишэ, арюудхалгын сан, эм домто хэрэгсэл гээд, аргал үндэрөөр сэгнэгдэдэг хадаа баян түүхэтэй. Аргалай гайхамшагта шанарнуудые мүнөөнэй эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүд гэршэлдэг. Японой, Энэдхэгэй, Англиин, Монголой гэхэ мэтын гүрэнүүдэй элитэ эрдэмтэд аргалые шэнжэлжэ, олон тоото нээлтэнүүдые хэһэн байна.
Бүхэроссиин фестиваль Улаан-Үдэдэ гурбадахи жэлээ удаа дараалан эмхидхэгдэһэн байна. Августын 4-һөө 6 болотор (хура бороотой үдэрнүүдтэ) Буряадай ниислэлдэ Эрхүүгэй, Кемеровскэ можонуудай, Красноярска, Краснодарска хизаарнуудай, Буряад Уласай 120 гаран команда уулзаба.
Хүнэй наhан… Хүнэй наhан үнгэрбэшье, хэжэ ябаhан ажалынь, абари зангынь, түхеэржэ байhан ажабайдалынь нютагай зоной сэдьхэл зүрхэн соо үни удаан хадуугдажа, сагай ошохо бүри урин дулааханаар hанагдадаг.
Монгол Уласай Ехэ Хуралда 76 һунгамал тоологдоно, тэдэнэй нэгэн - Чинбатын Ундрам. Монголой арадай партиин гэшүүн болохо бүһэгүй депутат мүнөө Болбосорол, соёл шэнжэлхэ ухаанай ба экономическа хороонуудта ажал хэнэ. Тэрээн тухайнь асуубабди.
Зэдын аймагай дэбисхэр дээрэ оршодог байгаали хамгаалгын Борьёогой заказнигта шубуудые шэнжэлдэг эрдэмтэд хүдэлжэ байна. Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуулиин оюутадтай хамта тэдэ тохорюунуудай хойноһоо харана.
Иимэ нэрэтэй түсэл Буряад Уласай Соёлой яаман, уласай Уран бэлигтэнэй түб бэелүүлжэ эхилбэ. Буряад угсаатанай хатарай заншал һэргээхэ талаар энэ хэмжээн үнгэргэгдэнэ гэжэ эмхидхэгшэд мэдүүлнэ.
Буряад ороной Толгойлогшо Алексей Цыденов түлэблэлгын «ПроГород» (Группа ВЭБ) офисой түлөөлэгшэдтэй уулзажа, үндэһэн «Аяншалга ба угтан абалгын хүндэлэл» түлэбөөр Буряад Уласай дэбисхэртэ аяншалгын «Байгал» гэһэн мастер-түсэб зохёон байгуулхые хэлсээ.
Валерий ЗОРИКТУЕВ: «Монголой хүдөө ажахын хүгжэлтэдэ олон буряад зон хабаадаһан, сэгнэшэгүй ехэ хубитаяа оруулһан. Үлзытэ багшатай эдэ хүнүүд тухай баримтануудые суглуулжа, хэблэлдэ бэлдэхэ түсэбтэй һэмди. Монгол журналһаа энэ зураглал Үлзытэ багшын оршуулжа, түрүүшын намтар бэшэһэниинь тэрэл хэбээрээ үгтэхэнь. Бошогто дарханай зээ басаган Дэнсэмаһаань энэ түүхэ дуулаһанби – жэнхэни хэлээрээ одоол үльгэртэл байгаа һэн».
Амарсана Улзытуев Москва хотодо ажаhуудаг, А.М.Горькиин нэрэмжэтэ литературна институдай уран hайханай оршуулгын танхимай ахамад багшын тушаалда хүдэлдэг. Тэрэнэй хажуугаар үргэн ехэ ниитын ажаябуулгануудые эмхидхэхэ уялгануудтай. Россиин Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряад Уласай уран зохёолой талаар Гүрэнэй шангай лауреат, уласхоорондын Пен-Түбэй Ородой таhагай гэшүүн, «Образ. Ленинск-Кузнецкий» гэжэ Россиин альманахай редакциин, «Байкал» хэблэлэй редколлегиин, Бүхэроссиин залуу уран шүлэгшэдэй П.А.Филатовай нэрэмжэтэ фестивалиин жюриин гэшүүн, Этигылов хамбын уласхоорондын фестивалиин уран шүлэгшэдэй мүрысөөнэй жюриин түрүүлэгшын хүндэтэ үүргэтэй.
Мүнөөдэрһөө, байгша оной августын 9-һөө эхилжэ, Япондо бүтээгдэһэн авто-унаануудые манай гүрэн руу оруулалта хизаарлагдаба. Шэнэ хуулиин хүсэндөө орохоһоо түрүүн дуратай авто-хүлэгөө абаха гэжэ нютагаархиднай оролдоо.
Буряад Уластамнай һүүлэй хэдэн жэлэй туршада хог бог суглуулдаг, илгадаг «Экоальянс» эмхи ажалладаг юм. Теэд энэ эмхидэ нютагаймнай ажаһуугшадай талаһаа ехэхэн асуудалнууд тобойжо гаранхай. Ушарынь гэхэдэ, «Экоальянс» саг соогоо ажаһуугшадай суглуулһан үлэгдэлнүүдые зөөжэ абаашанагүй. Долоон хоногой 2 дахин абаашагдажа байха аад, һараһаа үлүү сагай туршада бог шорой хүнэй хорёогой захада гү, али үлэгдэлнүүдые суглуулдаг амһартануудта үжэжэ, үнэр гаража байна.
Һүүлэй үдэрнүүдтэ үргэлжэ орожо байһан шииг нойтонһоо боложо, Буряад ороной хүдөө нютагуудаар үбһэ сабшалгын ажал үшөө эхилээдүй. Жэшээнь, Бэшүүрэй аймагай «Шэбэртэ» гэһэн ажахынхид үбһэ хулһаяа нөөсэлхэ гээд, үдэр бүри наратай, сэлмэг уларил хүлеэнэ. Тус ажахынхид нёдондо бүхыдөө 1200 центнер үбһэ ногоо бэлдээ. Гадна 600 центнер зелёонхо, 600 центнер обёос, яһала һайн һолоомо нөөсэлөө.
Алтан энэ дэлхэйе шэнжэлхын урда тээ өөрынгөө досоохи байдал, хэн гээшэбиб гээд ойлгохо шухала. Юуб гэхэдэ, хүн өөрыгөө, сэдьхэлэйнгээ байдал тон һайн мэдэжэ ябахадаа, тойроод байһан оршон тойронхиие эрхимээр ойлгожо, ямаршье хүндэ хүндэтэйгөөр хандаха ухаатай, уужам сэдьхэлтэй байдаг ха юм.
Түхэреэн сагаан Түгнын эгээл баруун захада, Хёлго мүрэнэй зүүн эрьедэ нэмжыһэн Алташа һайхан нютагта бүхы Буряад орон соогоо мэдээжэ Дамбиевтанай ажалша бэрхэ айл бүлэ ажаһуудаг. Газаагаа табан хушуу малаа үсхэбэрилжэ, түрэл арадайнгаа туг дээрэ үргэжэ ябадаг энэ бүлын гал гуламтын эзэн Дадагма Нимаевнатай албанайнгаа хэрэгээр Мухар-Шэбэрэй аймаг ошоходоо уулзааб.
Юртэмсэ дэлхэй гайхамшагта таабаринуудаар дүүрэhэн. Тэдэнэй дунда Азиин шулуун мэлхэйнүүд тусхай hуури эзэлдэг. Монголдо, Хитадта, Солонгосто, Буряад орондо, Алас Дурнада, Тувада гэхэ мэтэ – хаа-хаанагүй асари томо мэлхэйн үни урдын сагай шулуун дүрсэнүүд дайралдадаг. Тэдээн сооhоо эгээл элитэнь гэбэл, XIII зуун жэлэй Чингис хаанай агууехэ империин түб хото байhан Хаара-Хорин хотын үлэгдэлнүүдэй «харуулшад», «Чингис хаанай хара сэрэгшэд» - гурбан шулуун мэлхэйнүүд юм.
Түхэреэн Түнхэнэй Моон нютагта, Саяан уулын хормойдо Аршаанда амархаяа болон үндэр хадын орой дабахаяа ерэһэн зониие халуун сайгаар, амтатай буузааршье аяншалгын «Аян» гэһэн газар угтан абадаг. Энэ хадаа урагшаа һанаатай Саяна Забановагай зохёоһон амаралгын газар болоно.
Үшөө харуулха
3759
